Aanslag op de academische vrijheid

19/04/2012

De brief is gepubliceerd in NRC Handelsblad, 19 april 2012

Recentelijk trad Wouter Davidts, een jonge en veelbelovende collega, af als hoogleraar kunstgeschiedenis aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Hij kon zich niet langer verenigen met het bezuinigings- en inkrimpingsbeleid dat hem van bovenaf werd opgelegd. Wij waarderen zijn ongewoon moedige daad, maar dit stuk is niet geschreven om zijn specifieke beweegredenen toe te lichten. Daartoe achten wij hem zelf in staat. Niettemin is zijn radicaal besluit symptomatisch voor de diepe onrust die heerst onder docenten van letterenvakken op de Nederlandse universiteit (en niet alleen bij de afdelingen kunstgeschiedenis).

In toenemende mate zien wij onze academische vrijheid beknot worden door doorgeschoten pogingen om de kwaliteit van academisch onderwijs uit te drukken in puur kwantitatieve termen. Ooit was dit beleid geëntamineerd om duidelijke euvels in het onderwijs te verhelpen, maar inmiddels leven we in een dolgedraaide cultuur van permanente evaluatie, waarin het ene meetlint wordt gebruikt om de maat van een ander meetlint te nemen. Alhoewel de Verenigde Staten in veel opzichten een voorbeeldfunctie voor dit kabinet vervullen, leeft er geen besef dat op Amerikaanse universiteiten de docenten zelf de eindverantwoordelijkheid dragen voor hun opleiding. In Nederland heerst daarentegen een regentencultuur van managers en adviseurs.

Als er één politiek spel bestaat dat we weigeren te spelen, dan is dat het spel van de ‘efficiëntie’ en het ‘nut’ van universiteiten, en in het bijzonder van de geesteswetenschappen. Door de economisering van het onderwijs dreigt ‘Nederland kennisland’ het land te worden van ondermaatse opleidingen en van generaties die het afleggen tegen leeftijdsgenoten die op papier vergelijkbare buitenlandse opleidingen hebben gevolgd. Nederland is nog altijd één van de rijkste landen ter wereld, maar stelt blijkbaar weinig eer in zijn eigen intellectueel kapitaal. De huidige afbraak binnen de letterenopleidingen zullen spoedig onze universiteiten het verwaterde imago geven dat Nederlandse tomaten in het buitenland jarenlang parten speelde.

Eén punt van zorg is de zogeheten brede bachelor. Wij wijzen niet de brede bachelor als zodanig af, maar wel de overhaaste manier waarop men hiermee aan de slag gaat op basis van kortstondige rendementscijfers en zonder een helder langetermijnsperspectief. Niemand verlangt terug naar het tijdperk van de bekrompen monodisciplinaire studieprogramma's, toen kunsthistorische opleidingen geen aandacht hadden voor media als film of voor het leeuwendeel van de twintigste-eeuwse theorievorming over cultuur en samenleving. Een grote zorg is evenwel dat de afgelopen tijd de 'verbreding' van met name de bachelor maar al te vaak een nauwelijks verkapte vorm van bezuiniging is. Uiteraard is het zaak om efficiënt te werken, maar dat betekent niet dat men eindeloos kan schrappen en samenvoegen. Vakspecifieke kennis blijft een absolute noodzaak wil een student de universiteit verlaten met een diploma van waarde.

Nederland dreigt zo zijn enige voordeel ten opzichte van het academische systeem in de Verenigde Staten te verliezen, namelijk dat een student al veel eerder een gerichte vorm van studie onderneemt. De Amerikaanse bachelor duurt vier jaar en is bedoeld om de student de mogelijkheid te geven om zich te oriënteren op verschillende vakgebieden alvorens een hoofdvak te kiezen. Het is vooral de master, die bovendien twee jaar duurt, die voorziet in specialisering. Een brede bachelor van drie jaar en een eenjarige master kan nooit voldoende kennis en vaardigheid opleveren om een student gedegen voor te bereiden op de arbeidsmarkt, laat staan een verdere academische carrière. En zeker niet als we geacht worden om minder goed presterende studenten door het systeem te sluizen vanwege de perverse prikkel van rendementcijfers. Omdat andere Europese landen nog wel vasthouden aan het principe van specialisatie in een vroeg stadium, dreigt Nederland dus op twee fronten te verliezen ten opzichte van de Verenigde Staten én van zijn directe buurlanden. Het is dus noodzaak om breedte met diepte te verenigen.

Aangezien de politieke wil om te investeren in het hoger onderwijs momenteel nihil is, moet creatiever omgegaan worden met de krachten die we hebben, bijvoorbeeld door meer samenwerking tussen programma’s te bevorderen. Bestuurders moeten dan echter hun beloftes – beloftes die bovendien in Europese verdragen vastgelegd zijn – eindelijk waarmaken en Nederlandse universiteiten op één lijn brengen qua semesterindeling, toekenning van ECTS, enz., opdat het uitwisselen makkelijker wordt voor zowel studenten als docenten. Het is nauwelijks bespreekbaar op dit moment, maar een optie voor de toekomst zou ook de oprichting van twee tot drie kunsthistorisch ‘graduate schools’ zijn, waar master en PhD studenten in één traject samenkomen. Door een bundeling van krachten is het mogelijk om studenten meer perspectief en keuzevakken te bieden en gaat er geen kennis verloren, zoals dreigt bij de huidige inkrimpingen. Wij moeten voorkomen dat er een slijtageslag plaatsvindt tussen opleidingen waar geen winnaars uit voort zullen komen.

Ook op het gebied van onderzoek moeten we onze ogen openen. Zowel het geringe aantal promotiemogelijkheden als de besturing van onderzoeksrichtingen van bovenaf zijn in onze ogen zeer zorgwekkend. Waar zal de volgende generatie vandaan komen en hoe zullen ze in het internationale veld staan? Hoewel we meer promovendi willen (anders moeten we onze Research Masters in hun geheel opheffen), wordt het onmogelijk om op de oude manier de promotie met een aanstelling aan de universiteit te verbinden. Om meer dynamiek in het promotiestelsel te brengen, moeten we naar de oprichting van competitieve beurzen, zelfstandige fondsen en naar kortere contracten aan de universiteiten (‘adjuncts’) toe. Hoewel dit meer onzekerheid voor promovendi betekent – iets waarmee we allemaal te kampen hebben, trouwens – winnen ze aan inhoudelijk vrijheid. Alleen op deze wijze kunnen de universiteiten meer enthousiaste, vrijdenkende en veelzijdig inzetbare promovendi opleveren, en – als mooie bijkomstigheid – ook mondiger en minder gemakkelijk betuttelbare werknemers voor de toekomst.

In deze brief hebben we een aantal zakken aangekaart die met het onderwijs te maken hebben. We hebben niet gesproken over onze eigen positie als docenten en wetenschappers: de druk waaronder we lijden bij al die veranderingen aan onze universiteiten; hoe zeer de voortdurende onrust ons onderzoek belemmert; of over het feit dat we ons in onze academische vrijheid aangetast voelen doordat bestuurders onderzoeksmodellen uit de bètawetenschappen blind adopteren; en al helemaal niet over onze, vrij beperkte, carrièreperspectieven binnen het huidige universitaire stelsel. Als mensen die met veel plezier en inzet onderwijs geven, hebben we echter de intellectuele ontwikkeling van studenten voorop gesteld. Er is een radicale herbezinning nodig om te garanderen dat de Nederlandse universiteiten de komende decennia geen inferieure watertomaten afleveren, maar kritische denkers van formaat die disciplinaire vaardigheden weten te verenigen met een open blikveld, en die zich met de ‘best and brightest’ in Europa en elders kunnen meten.

Eric de Bruyn, Universiteit Leiden
Rachel Esner, Universiteit van Amsterdam
Sven Lütticken, Vrije Universiteit Amsterdam