Het was bijna een schandaal geworden. Bij mijn bezoek aan de tentoonstelling vallen plotseling schoten en de galeriehouder en ik duiken samen weg. Voor de galerie staan drie mannen van wie één een wapen omhoog houdt. Het was een waarschuwingsschot, maar dat was voldoende voor een kort moment van spanning, onrust en een bedreigend, ongemakkelijk gevoel. Dat kan echter ook aan de stemming rond de tentoonstelling liggen, die werd gevoed door Bild en het Keulse schandaalblad Express, die de tentoonstelling bij de opening al direct een grof schandaal noemden.
Wat is de reden voor al dit geschreeuw? Een dik jaar geleden, in oktober 2002, zijn twee Britten Ben Langlands (1955) en Nikki Bell (1959) in opdracht van het Imperial War Museum in Londen naar Afghanistan gereisd om op de oorlog te reageren. Het resultaat van het twee weken durende verblijf is een multimediale, rijk geschakeerde productie die te zien was bij Christian Nagel in Keulen en tevens deels in de IFFR-tentoonstelling Friendly Fire in TENT. Rotterdam.
Bij binnenkomst in de galerie in Keulen wordt men ontvangen door een met een rood kader omgeven veld letters waarin nationale en onafhankelijke terreurorganisaties, hulpdiensten, geheime diensten en bergingsfirma’s zijn te herkennen. De poster in de etalage van de galerie toont een rood en roze traliewerk van afkortingen en acroniemen: IRA, ISI, WTA, CIA, PLO, FBI, BND, ETA, FSB, et cetera. In het algemene bewustzijn zijn deze afkortingen allang verzelfstandigd. Ze hebben een eigen identiteit ontwikkeld, als waren ze zelfstandige naamwoorden. Juist in crisisgebieden bezitten deze codes, logo’s en banners een enorme lading, hetgeen nog maar een bewijst dat deze letters niet uit de hun betekenis gevende context gehaald mogen worden. In de massieve rij posters, die ook van buiten goed te zien is, wordt dit nog eens kernachtig duidelijk gemaakt – hier maakt de reclame ook reclame voor zichzelf.
Het werk met de titel BOLASA is ontleend aan een computeranimatie. BOLASA is de plek waar de afkortingen elkaar overlappen, vermenigvuldigen en veranderen. De animatie beweegt zich vooruit en achteruit tussen representatie en abstractie, herkenbaarheid en anonimiteit. Er zijn wonderlijk eenvoudige vlagachtige druksels in de galerie te zien. Ze worden becommentarieerd door een schilderij – het eerste van de kunstenaars – van een verscheurde vlag met het VN-symbool. Onder de slogan BO LA SA (Banned Organisations, Liberation Armes, Security Agencies) zijn er de genoemde partijen als IRA, ISI, WTA, CIA, PLO enzovoorts op te lezen. Ter completering van de cartografie hangen er grote kaarten met de belangrijkste vliegroutes. Zonder nader commentaar wordt op frappant eenvoudige wijze duidelijk gemaakt dat elk commentaar of ondervraging een subjectieve analyse inhoudt met een eigen politiek standpunt.
Uitgerust met twee camera’s brachten Langlands & Bell ook zogenaamde kritische gebieden in Afghanistan in beeld: het ISAF-hoofdkwartier in Kabul, de Amerikaanse luchtmachtbasis in Bagram, een rechtszaak, de lege nis van de boeddhabeelden in Bamyan en het vroegere huis van Osama Bin Laden in Daruntah, westelijk van Jalalabad.
Het huis werd door Bin Laden bewoond, toen hij in 1996 van Soedan naar Afghanistan verhuisde. Hij verbleef er tot het gevaar van de in Peshawar (Pakistan) actieve Amerikanen te groot werd en hij in 1997 bij de Taliban in Kandahar beschutting zocht. Op 9 oktober 2001 werd dit gebied deels door bommen van de Amerikanen verwoest. Het huis ziet eruit als een eenvoudige hut en onderscheidt zich in de (wondermooie) omgeving niet van een doorsnee woonhuis. Bin Laden heeft aan het gebouw een moskee en een bunker toegevoegd. Het huis is als interactieve animatie in de galerie te zien. Je kunt er ogenschijnlijk doorheen, op een manier die de toeschouwer gewend is van computerspelletjes. Door de vensters is het omliggende landschap te zien. Het blijkt een bijzonder oord en van Bin Laden geen spoor – net als in het echte leven is hij de grote afwezige, de ander.
Tegenover deze projectie is Zadard’s Dog te zien, een film over het proces van Abdullah Shah, die na het ineenstorten van het Talibanbewind door het hoogste gerechtshof in Kabul als eerste ter dood veroordeeld is. Shah was een beruchte commandant van de Hizb-Ismalmi partij die tijdens de burgeroorlog onder de hoofdman Zadard regeerde over de stad Sarobi. Shah werd Zadard’s dog genoemd, omdat hij daarvoor bekend stond als degene die reizigers met de tanden beet voordat hij ze doodde. Onder de tientallen slachtoffers waren zijn eigen drie vrouwen en vijf kinderen. In dit werk worden pijn, woede en rouw onverhoeds als individueel lot ervaarbaar en werken op een stille manier ontregelend.
Gregor Jansen
Langlands & Bell, The House of Osama Bin Laden
Galerie Christian Nagel, Keulen
9 januari tot en met 14 februari 2004
Friendly Fire, TENT., Rotterdam
24 januari tot en met 22 februari 2004
Platform
