Precieze tijdelijkheid
Ensceneringen van Ulla von Brandenburg

‘In mijn werk vertrek ik altijd vanuit beelden die ik verzamel. Zo’n beeld kan een gedachte zijn, of iets wat ik heb gezien, gelezen of gehoord. Alles begint vanuit dat gevarieerde archief. Dat archief fungeert als een verzameling van gebaren uit verschillende contexten. Dat ga ik dan stapsgewijs filteren: er komen tekeningen en muurschilderingen uit voort, en uiteindelijk kom ik dan uit op film. In mijn nieuwste film 8 (2007) worden verschillende houdingen verbeeld: een vrouw die uit een raam kijkt;een man die een Möbiusband vasthoudt; een andere man die het Franse gebaar “mon œil” maakt, wat zoveel betekent als “geloof je het zelf?”; weer een andere houding verwijst naar een Griekse muze. Al die gebaren komen uit verschillende contexten en verschillende eeuwen, het is een soort collage. Maar hoewel ze niet met elkaar in verband staan, zijn ze toch in één vertelling bijeengebracht. In die zin speelt het toeval een belangrijke rol in mijn werk. In mijn werk probeer ik te laten zien dat uiteindelijk alles betekenis heeft, ongeacht de situering in de tijd.’

‘Ja, door één moment in de tijd uit te rekken, probeer ik die spanning tussen het fotografische beeld en het tijdelijke karakter van het werk erin te houden en uit te bouwen. Hiermee verwijs ik terug naar de begin-dagen van de fotografie, toen het nemen van een foto erop neerkwam dat je een tableau vivant maakte. Omdat fotografische platen nog niet erg lichtgevoelig waren, moesten mensen wel vijftien of twintig minuten poseren. Deze werken worden ook gekenmerkt door een spanning tussen beheersing – het exact opzetten van de scène – en al die toevalligheden die zich aan de enscenering onttrekken, waardoor het werk open blijft.’

‘Ik ben geïnteresseerd in het theater als constructie. Zo is Karo Sieben gebaseerd op een element uit de architectuur van het baroktheater, namelijk het feit dat alles was opgezet rond één enkel perspectief, dat van de vorst, die altijd op dezelfde plek zat. Alle scènes werden vanuit zijn gezichtspunt opgebouwd, waardoor je op andere plekken in de zaal een vertekend perspectief kreeg. De duidelijke grens tussen publiek en toneel is een andere fascinatie van mij. Die grens wordt gematerialiseerd door het doek: als het doek dicht is, is er geen theater, als het opengaat wel. Het doek markeert een begin en een eind, het definieert een zeer precieze tijdelijkheid. Dat is vooral in mijn performances een belangrijk gegeven. In de performance die ik onlangs heb gedaan bij Tate Modern gaat het om een groep personages rond een man die op sterven ligt. Als toeschouwer kun je jezelf in een van deze personages verplaatsen, maar door die grens kun je ook bepalen hoeveel afstand je wilt bewaren.’

‘In een scène in Buñuels Le Charme discret de la bourgeoisie (1972) zit een aantal mensen aan de eettafel. Dat schijnbaar huiselijke tafereel stort ineen als een van de muren, waarvoor een doek hing, opeens openschuift. Aan de andere kant zitten toeschouwers naar de mensen te kijken die net nog zo veilig bijeen leken te zitten. Het stuk dat ik heb gemaakt voor de tentoonstelling The World as a Stage in Tate Modern verwijst naar dit doek. Je ziet dat indrukwekkende doek voor je, maar je weet niet aan welke kant je je bevindt. Zit je op het toneel of in het publiek? Wat zou er gebeuren als het doek opengaat?’

‘Alles wat belangrijk is, herhaalt zichzelf op den duur. Er zijn natuurlijk wel veranderingen, maar gevoelens veranderen niet. Daarom schakel ik graag tussen tijden, van de Griekse Oudheid, via de middeleeuwen en de negentiende eeuw naar de actualiteit. Elk werk is een mengeling van verschillende tijdsbeelden. Ik heb een speciale belangstelling voor de negentiende eeuw omdat die eeuw een overgangsperiode markeerde, vlak voor de moderne tijd, toen mensen nog geloofden in dingen die ze niet konden zien. De herhaling zit ook in de manier waarop ik mijn films maak en vertoon. De meeste vormen een lus, waarbij het laatste beeld hetzelfde is als het eerste. Daardoor ontstaat er een soort cirkelvormige of eeuwige tijd.’

‘Zulke elementen functioneren als motief. Dingen als maskers, wandelstokken, geesten, of verschillende gebaren. Ik streef naar een soort vocabulaire dat bestaat uit verschillende motieven die steeds weer terugkeren. Dat vocabulaire is noodzakelijkerwijs onvolledig, in de zin dat er altijd verborgen of onbekende betekenissen zijn. Je kunt niet alles begrijpen; er is altijd een geheim “genootschap”.’

‘In mijn film Schlüssel geeft een vrouw een sleutel aan een andere vrouw. Dat gebaar roept allerlei symbolische betekenissen op. Het zou de sleutel van de doos van Pandora kunnen zijn, of de symbolische sleutel die een burgemeester draagt. Of in het collectieve geheugen, de sleutel tot een geheim. De betekenis blijft vaak onduidelijk of dubbelzinnig. Er wordt geen verhaal verteld, er is alleen maar het begin van een verhaal. Die tweeslachtigheid zie je ook in een muurschildering die ik in 2006 heb gemaakt voor de tentoonstelling Again for Tomorrow in het Londense Royal College of Art. Die werkt net als een rorschachtest: je maakt een inktvlek en door het papier dubbel te vrouwen krijg je een spiegelbeeld. Mijn schildering heeft als uitgangspunt het motief van een bos en omdat dat gespiegeld is, wordt het een metafoor voor het onbewuste. Het ginkgoblad zie je ook op een jasje dat ik in een aantal films heb gebruikt. Wat mij boeit, is dat je het kunt dubbelvouwen. Het is symmetrisch, en tegelijkertijd dubbelzinnig.’

‘Dat idee van beweging zat ook al in Schlüssel, waarin ik een langzaam “panning shot” maak langs een groep mensen die een tableau vivant vormen. De film 8 is opgenomen in een Frans kasteel, het Domaine de Chamarande, en vormt een reis door een reeks van tableaux vivants. De camera beweegt langs de verschillende scènes, zwenkt door de kamers van het kasteel. Het is wel een belangrijk aspect dat de film deel uitmaakt van een installatie. De opzet daarvan is gebaseerd op de plattegrond van het kasteel. Er zijn acht kleuren, die verwijzen naar de kleurexperimenten van de Zwitserse psycholoog Lüger. In 8 hoop ik dat de bezoeker rondgaat en zich bij iedere kleur anders voelt. De installatie speelt ook met het contrast tussen de kleuren van de installatie en het zwart-wit van de film. Er is dus eerst een abstracte constructie, en daarna zie je het verhaal in de film. Die bestaat uit één enkel ‘panning shot’ van negen minuten, gebaseerd op het patroon van een Möbiusband, het symbool van de eeuwigheid. Ook de structuur van de film zelf is cirkelvormig omdat het eerste en het laatste beeld hetzelfde zijn: het begint en eindigt met een close-up van een schilderij van de omgeving van het kasteel.’