ROTTERDAM
Nederlands Fotomuseum Rotterdam
31 oktober 2008 t/m 22 maart 2009
Het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam toont momenteel de digitale remake van Oscar van Alphens multimedia-installatie De Oorlogen. De oorspronkelijke installatie, die bestond uit zes diaprojectoren, geluidsbanden, een 16mm-filmprojectie, een spiegelwand, een ellips-vormige sculptuur, gordijnen en een aantal fotocollages, werd in 1985 tentoongesteld in Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam en is daarna nooit meer vertoond, althans niet als ruimtelijke installatie.
Het Fotomuseum en stichting Paradox, die de restauratie initieerde, noemen De Oorlogen ‘een sleutelwerk in het oeuvre van de Nederlandse fotograaf waarin zijn engagement en zijn ideeën over het fotografische beeld samenkomen’.
De autodidact Van Alphen, die eind jaren vijftig was begonnen met het fotograferen van de grootstedelijke condition humaine, maar al snel radicaal afstand nam van deze humanistische traditie en zich meer en meer manifesteerde als politiek geëngageerde fotograaf (met onder andere fotoboeken over staatsrepressie in Duitsland en de Palestijnse kwestie), begaf zich met zijn formele experimenten ver buiten het spectrum van wat in Nederland indertijd binnen de fotografie gangbaar was. Geïnspireerd door denkers over fotografie als Roland Barthes en Susan Sontag, keerde hij zich af van het genre in de fotojournalistiek waarin het zogenaamde ‘beslissende moment’, zoals Henri Cartier-Bresson dat omschreef, de maatstaf was voor een goede foto, en richtte zich op de waarneming van het fotografische beeld en zijn politieke betekenis.
In de gerestaureerde versie van De Oorlogen is het oorspronkelijke beeldmateriaal, bestaand uit een selectie van tweehonderd dia’s en filmmateriaal afkomstig uit het archief van Van Alphen, gedigitaliseerd en bewerkt tot een single screen-projectie. De in elkaar overvloeiende stills en bewegende beelden worden vergezeld van een gesproken tekst. Het resultaat is een abstracte aaneenschakeling van beelden zonder hiërarchie of eenduidige betekenis, waarin afwisselend in zwart-wit en kleur verschillende scènes voorbij komen. We zien close-ups van vrouwengezichten, details van standbeelden, een demonstrerende menigte op straat, vervallen industriële architectuur, details van reclameaffiches en gebroken spiegels.
Van Alphen verwerkte in De Oorlogen een groot aantal beelden van verlaten industriegebieden in Noord-Frankrijk en van de studentenopstanden in Parijs in 1968, waarmee het werk zowel geïnterpreteerd zou kunnen worden als een aanklacht tegen de armoedige positie en uitbuiting van de arbeidersklasse, als een ode aan het verzet tegen de heersende macht.
De tekst die door een mannen- en vrouwenstem wordt voorgedragen is een bewerking van George Batailles Madame Edwarda en verhaalt over een man die tijdens zijn nachtelijke omzwervingen in Parijs een ontmoeting heeft met een prostituee. Zoals gebruikelijk bij Bataille is er niets intiems of romantisch aan deze seksuele escapade. In rauwe bewoordingen toont hij ons een werkelijkheid waarvan wij het bestaan weten, maar die wij liever negeren door te ontsnappen in een mooiere versie. Schoonheid en liefde zijn nutteloze begrippen, volgens Bataille, zij verbloemen en corrumperen de naakte waarheid.
‘Immers school onder de mantel der liefde niet een koud slachtmes?’ vraagt de mannelijke hoofdpersoon zich peinzend af. In de documentaire die over de restauratie van De Oorlogen is gemaakt en die ook te zien is in Rotterdam, zegt Van Alphen iets soortgelijks. Bij een bepaald fragment van de digitale bewerking roept hij stellig ‘Nee, in godsnaam, zo wordt het veel te mooi!’ Fotografie, althans in Van Alphens optiek, heeft niets van doen met schoonheid of mooie composities, maar alles met het vastleggen van de werkelijkheid zoals die is.
Batailles werk en denken zijn van grote invloed geweest op Van Alphen en De Oorlogen in het bijzonder. Beiden omarmen in hun werk de naakte waarheid en zijn wars van stilistische opsmuk en franje. Maar de fascinatie voor Bataille geldt ook op intellectueel niveau. Dit blijkt bijvoorbeeld uit het bijna antieke exemplaar van Batailles Die psychologische Struktur des Fascismus, dat naast ander documentatiemateriaal in een vitrinekast ligt opgesteld. Hierin omschrijft Bataille de sociale structuur van de maatschappij in termen van soevereiniteit, verbod, subversie en zelfopheffing. Volgens Bataille kan het goede niet zonder het kwade en houden ze elkaar in evenwicht, zo legt Van Alphen in de documentaire uit. De strijd tussen goed en kwaad zal altijd bestaan en bepaalt in grote mate de loop van onze geschiedenis.
En dan is er nog het werk als geheel, dat niet alleen qua beeld en tekst, maar dat in de originele versie ook als ruimtelijke installatie georganiseerd is volgens het principe van de montage. Tekst en beeld zijn hierin gelijkwaardige componenten die elkaar afwisselend versterken en ondergraven. ‘Een foto op zichzelf is niets. Betekenis wordt pas gegenereerd in de combinatie tussen de beelden, of tussen tekst en beeld.’ Het werk heeft een ambigu karakter, valt niet onder één noemer of categorie: iedere betekenis ontstaat vooral via intuïtieve associatie in plaats van intellect. Hierin zijn duidelijk Batailles ideeën over zijn begrip l’informe te herkennen; deze subversieve instantie of hoedanigheid die in zijn vormeloosheid conventionele grenzen overschrijdt, categorieën opheft en iedere vooropgestelde orde verstoort. L’informe als de ultieme vorm van verzet. De Oorlogen heeft dus meerdere raakvlakken met Batailles ideeëngoed, en het feit dat het werk in 1985 slechts door weinigen werd begrepen, bevestigt dus in feite dat het in zijn provocatie was geslaagd.
De gedigitaliseerde remake, die in nauwe samenwerking met Van Alphen tot stand kwam, is inmiddels in verschillende settings vertoond. In Rotterdam is een poging gedaan om de oorspronkelijke, ruimtelijke installatie opnieuw tot leven te brengen. In deze versie van de remake wordt dus net als in het origineel geprojecteerd op een vrijstaand scherm, hangen gordijnen en herinneren reproducties van dia’s aan de uitgelichte fotomontages. Maar het resultaat is nog vlees nog vis en roept vragen op over de status van remake versus reconstructie. Is De Oorlogen in deze nieuwe versie te beschouwen als een autonoom werk of is het een reconstructie van een inmiddels historische installatie?
De vitrinekast met documentatiemateriaal en een begeleidende documentaire creëren een setting waarin je als bezoeker bij voorbaat geconditioneerd bent om de remake van De Oorlogen als historisch artefact te beschouwen. En dat is jammer, want ook anno 2008 heeft De Oorlogen niets aan artistieke waarde en zeggingskracht ingeboet.
Christel Vesters is kunsthistoricus en curator, Amsterdam.
Curated
