metropolis m

De Pools-Britse Stefan Themerson (1910-1988) opende in 1981 de Huizingalezing ‘The Chair of Decency’ met twee statements in klare taal: ‘The first thesis, putting it simply, asserts that means are of greater importance than aims. The second asserts, that, contrary to what clergymen and policemen want us to believe, gentleness is biological and aggression is cultural, not vice versa.’ Themerson kiest niet de analytische, wetenschappelijk route om die statements te onderbouwen, maar de meanderende weg. Het is een ongelooflijke reis waar hij de lezer in meeneemt, die getuigt van de creativiteit en eruditie van zijn denken. Zonder hiermee recht te doen aan de inhoud en originaliteit van de lezing is het, in het licht van zijn ongekende productiviteit, opvallend dat hij de middelen hoger heeft zitten dan de doelen. Voor iemand die niet doelmatig te werk ging, heeft hij, samen met zijn vrouw Franciszka Themerson (1907-1988) enorm veel bereikt. Het echtpaar deelde niet minder dan negen beroepen. Ze waren, samen of individueel, schilder, illustrator, filmmaker, setdesigner, dichter, schrijver, componist, filosoof en uitgever. Alles wat ze aanraakten leek succes te hebben, in ieder geval in kritische zin. Als avant-gardefilmmakers waren ze geliefd, de illustraties van Franciszka worden nog steeds veelvuldig gebruikt, de boeken die ze uitgaven zijn parels.

De band die het echtpaar met Nederland had, was zeer sterk. Stefan Themerson gaf niet alleen de prestigieuze Huizingalezing, tijdschrift Raster wijdde een speciaal nummer aan het koppel in 1999, ze hadden met meerdere schrijvers en filmmakers in Nederland een innige band en hun uitgeverij Gaberbocchus Press (de naam is een Latijnse versie van Lewis Carrolls jabberwock, een draak) werd op hun verzoek in 1979 door uitgeverij De Harmonie in Amsterdam overgenomen. Het is dan ook niet gek dat er bij Huis Clos eind 2017 een biografie verscheen van deze uitgeverij en het rijke en productieve leven van de Themersons.

Er worden wel vaker boeken over populaire of invloedrijke voorwerpen gepubliceerd, aan de hand waarvan de auteur bepaalde sociale of maatschappelijke veranderingen traceert, maar Biografie van een uitgeverij is toch bijzonder; zij duidt de diepe verwevenheid van werk en leven, publiek en privé bij de uitgevers in kwestie: de Themersons. Over hun werk schrijven is over hun leven spreken. Het documenteren van Gaberbocchus Press betekent onherroepelijk hun leven en andere werk belichten. Biografie van een uitgeverij is tevens een catalogus van de zestig titels die Gaberbocchus Press tussen 1948 en 1979 heeft uitbracht. Bij een aantal titels wordt uitgebreid stilgestaan, vooral de boeken waar de combinatie en verwevenheid van vorm en inhoud tot nieuwe hoogtes werd getild. De combinatie tussen het complete overzicht van gepubliceerde titels en de biografische beschrijvingen van Gaberbocchus Press en het werk en leven van de Themersons maakt dat het boek niet alleen de kwaliteiten heeft van een gedegen naslagwerk, maar ook van een verdiepende studie.

Het boek is samengesteld door vertaler Walter van der Star en grafisch vormgevers Piet Gerards en Stephan de Smet. Het heldere ontwerp maakt de veelheid aan informatie behapbaar. Er is geen sprake van een overstelpende dichtheid of overdaad aan informatie: wat in het boek staat, is noodzakelijk. Ook de feitelijke, druk- en bindtechniek gerelateerde informatie is interessant. Het maakt inzichtelijk hoe zorgvuldig en handmatig het echtpaar te werk ging.

De makers van het boek zijn er bovendien in geslaagd twee valkuilen te vermijden. Ze hebben niet geprobeerd om de symbiose tussen vormgeving en inhoud, waar de boeken van Gaberbocchus Press bekend om stonden, te evenaren. De stijl van Biografie van een uitgeverij is rustig, precies en af en toe een beetje speels. Ten tweede hebben ze zich strikt aan het onderwerp gehouden; de uitgeverij. De verleiding moet groot geweest zijn om het boek ook te voorzien van teksten van het echtpaar, hun illustraties, kritische essays of filmstills van de avant-gardistische zwart-witanimaties die ze maakten. Er wordt wel verwezen naar dit rijke materiaal, maar enkel wanneer het echt nodig is.

De Themersons gaven aanvankelijk één boek per jaar uit. Gaandeweg nam dat aantal toe. De boeken zijn letterlijk handwerk: met de hand gezette letters, handgeschept papier, gebruik van de handpers. De oplage lag in het begin rond de vierhonderd boeken. Ze gaven werk uit van bevriende kunstenaars; essays, romans, fabels, gedichten, theaterstukken en kinderboeken, vaak voorzien van illustraties van Franciszka. (In een interview in De Gids #3 uit 2014 met Nicolaas Matsier verklaarde ze: ‘All my books are for children.’ Dat zie je ook wel terug in met name de vormgeving.) Sommige boeken werden volgens de avant-gardestijl opgemaakt, wat later juist weer futuristisch oogde. De allerlaatste boeken uit de catalogus zijn na de dood van de Themersons uitgegeven en bevatten of behandelen hun eigen werk.

Ubu Roi van Alfred Jarry (1873–1907) is misschien het bekendste boek dat de Themersons uitgaven (in 1951, met meerdere herdrukken). Franciszka ontwierp magistrale en beeldbepalende kostuums en decorstukken voor één van de bekendste uitvoeringen van het anarchistische toneelstuk (de Stockholmuitvoering uit 1964). In Ubu Roi zitten alle elementen waar Gaberbocchus Press voor stond: anarchie en een inventieve, speelse vormgeving die helemaal aansluit op de inhoud. Wie zich ooit in het moderne theater heeft verdiept, kent Ubu Roi: het verhaal van de hebzuchtige vader en moeder Ubu die zichzelf tot heersers uitroepen, de zittende machthebbers executerend, om zo met hun ‘ontherseningsmachine’ de macht over te nemen en iedereen flink uit te buiten. De eerste opvoering leidde in 1896 meteen tot rellen in Parijs.

Jarry bedacht ook de zogenaamde ‘Patafysica; ‘de wetenschap van uitzonderingen en denkbeeldige oplossingen, die alle verschijnselen, hoog en laag, groot en klein, gewichtig en triviaal, als gelijkwaardig beschouwt en behandelt’. ‘Patafysica is een absurdistische parodie op de moderne wetenschap. De Themersons werden opgenomen in de rangen van het door Jarry opgerichte genootschap Collège de ‘Pataphysique vanwege hun bijdrage aan het ‘jarryeske’ woord.

Biografie van een uitgeverij brengt je via zestig boeken naar dit soort uithoeken van de cultuurgeschiedenis die je nog niet kende, legt verbanden en schept inzichten. Het is een bijzonder en ook ontroerend boek over een vervlochten leven (Franciszka en Stefan sterven ongeveer twee maanden na elkaar) vol hindernissen, maar met een, zo lijkt het, onuitputtelijke drive om door te gaan, te blijven werken aan datgene wat ertoe doet, compromisloos en toch menselijk, onophoudelijk gefascineerd door het nieuwe, doch steeds kritisch en alert.