metropolis m

De titel van Michel Houellebecqs recente roman De kaart en het gebied vormt het uitgangspunt voor de (bijna) gelijknamige tentoonstelling Between the Map and the Territory in TENT. De Franse auteur ontleende zijn titel aan een oude uitspraak van de Poolse linguïst Alfred Korzybski, die zei: ‘De kaart is niet het gebied’. Oftewel: de relatie tussen werkelijkheid en de weergave ervan is ingewikkeld. In TENT reflecteren zes kunstenaars op de discrepantie tussen werkelijkheid en representatie, waarbij de hedendaagse stad als voornaamste uitgangspunt dient.

De tentoonstelling brengt een grote diversiteit aan werken samen. Karin Hueber toont ‘de kaart’ even letterlijk als poëtisch. Untitled (2011) is een enorm vel papier, dat door de kunstenaar werd gevouwen tot een geometrische vorm, aangepast aan de ruimte van TENT. Ook Emily Whitebread speelt op verfijnde wijze met alternatieve representaties van ruimte, afstand en tijd. In het mooie Miracles of Invention and Discovery: The Accurate Measuring Device (2011) worden de planeten uit ons zonnestelsel weergegeven op een zes meter lange liniaal, waardoor met enkele centimeters enorme afstanden worden verbeeld.

De tentoonstelling wordt gedomineerd door twee omvangrijke installaties, die opvallend genoeg het minst weten te overtuigen. Met het verstilde tableau vivant Brazilië is niet voor beginners (2012) tonen Maaike Gouwenberg en Joris Lindhout de rommelige habitat van het Braziliaanse personage ‘Jan van de Grafkist’. Wie deze alternatieve held in deze artificiële omgeving is, blijft helaas onduidelijk. Het kunstenaarsduo Bik Van der Pol weet met accumulate, collect, show (2011) evenmin te inspireren. Op een wandvullend paneel worden zinnen getoond uit hun essay Work To Do (2011), over het toekomstperspectief van kunst in de stad Rotterdam. De losse zinnen verliezen door het gebrek aan context echter aan betekenis en daarmee aan zeggingskracht.

Veel treffender zijn de aanwezige foto’s en videowerken, zoals de fotoreeks California City (2010-2011) van Elian Somers. We zien een op het eerste oog verlaten woestijn, met in de verte een typisch Amerikaans huis. De kunstenaar toont het in het midden van de jaren zestig gerealiseerde project van socioloog Nathan Mendelsohn, die een stad liet bouwen in de Mojavewoestijn, om de bevolkingsgroei aan de kust op te vangen. Het plan faalde echter, en al in 1969 verkocht hij zijn ontwikkelingsmaatschappij. De stedelijke resten in dit onherbergzame gebied tonen de smalle grens tussen utopie en dystopie.

Anna Okrasko toont deze problematiek met eenzelfde directheid, zij het op meer komische wijze. In haar videowerk Justus Story (2012) vormt het verpauperde Rotterdamse Justus van Effencomplex het decor voor een nooit gerealiseerde Robin Hood-film. Ook in haar andere werken spelen ‘mislukte’ stedenbouwkundige projecten een rol. Okrasko en Somers laten zien dat de kaart niet het gebied is; in alle gevallen strookt de uiteindelijke uitvoering niet met de oorspronkelijke plannen. Duidelijk is dat stadsontwikkeling verder reikt dan de tekentafel.

Between the Map and the Territory stelt met meer en minder geslaagde werken een breed spectrum aan problemen aan de orde. Kapitalisme, modernisme en utopische stedenbouw worden in TENT soms heel direct, soms op meer poëtische wijze bekritiseerd en als niet (langer) functionerend beschouwd. Hoewel het boek van Houellebecq slechts zijdelings bij de tentoonstelling betrokken wordt, lijken de meeste kunstenaars het voor de Franse auteur zo kenmerkende cultuurpessimisme met hem te delen. Het ontbreekt in TENT aan (bruikbare) tegenvoorstellen, waardoor Between the Map and the Territory je vooral bewust maakt van de huidige situatie. Wellicht is een meer praktisch idealisme een mooi startpunt voor een vervolg op deze interessante tentoonstelling.

Sanneke Huisman

kunsthistoricus en criticus, Amsterdam