Porous protocol in a cloudy marble folder, Brigitte Louter, foto: J. Louter-Hoos
Brigitte Louter – Passen en meten
Wij vroegen drie curatoren om een kunstenaar te portretteren die een enorme indruk op ze heeft gemaakt. Isabelle Sully koos voor Bein vanVilsteren, wiens werk zij zag in juli op de Graduation Show van de Gerrit Rietveld Academie. Lieneke Hulshof koos uit een langere lijst van voorkeuren uiteindelijk voor Brigitte Louter, die in haar werk het kenbare tart. Eloïse Sweetman werd geraakt door het impliciet tijdgebonden werk van Tanatchai Bandasak dat ze voor het eerst zag bij een bezoek aan een galerie in Bangkok.
De wereld is als een gereedschapskist. Voor elke handeling wacht een uitgespaarde ruimte om gevuld te worden. Ik pers drie sinaasappelen, precies genoeg om een Ikea-theeglas mee vol te schenken. Ik fiets in tien minuten naar mijn werkplek. Aan een ontevreden schrijver schrijf ik een mail in 423 woorden. Misschien waren 125 woorden beter geweest voor de boodschap die ik wilde overbrengen. Ongemerkt kwantificeren we ons de dag door; alsof de aarde alleen zo blijft ronddraaien. Toch is het passen en meten van onze omgeving een menselijke handeling, door ons bedacht en dagelijks in stand gehouden.
Brigitte Louter (1996) maakt me bewust van de ideeën achter voorwerpen zoals een sinaasappelpers en het klokwerk. In haar kunst laat ze zien dat uitvindingen en systemen niet alleen het leven ondersteunen, maar ook mede vormgeven. Laat ik de fiets bewegen of brengt de fiets mij in beweging?
Bij haar presentatie op de Ateliers in 2022 bouwde ze een duimstok van 33,33 meter. Het statige centrale trappenhuis van het oude schoolpand werd doorkruist door houten planken met daarop de bekende streepjes en cijfers van een liniaal. Het werd de langste duimstok ooit; ze kwam er mee in het Guinness Book of World Records. Louter koppelde het ene meetsysteem aan een ander. Een object dat normaal iets anders de maat neemt, werd hier zelf de maat genomen en gekwantificeerd als ‘s werelds ‘grootste opvouwbare meetlat’. Wat wordt er dan nog eigenlijk gemeten? Het werk haalt de onzichtbare dominantie van menselijke maatvoering in ons dagelijkse leven onderuit – niet alleen door de absurd grote opgeblazen duimstok, maar ook dat van de kunst, door het werk aan te melden voor een wereldrecord, alsof kunst op een dergelijke manier te meten is.
Tijdens diezelfde tentoonstelling stelde ze in haar atelierruimte onder andere de vraag wat het zou betekenen als een wiel eivormig zou zijn. Het wiel, icoon van de vooruitgang. In een vitrine zag ik bouwkundige tekeningen liggen met ovale lijnen. Middenin haar hoge atelier bouwde ze een sculptuur waarvan de poten werden ondersteund door grote gipsen eieren en in het centrale punt van dit sculptuur stond een eikeltje rechtop, als eerbetoon aan de eivormigen, waarvan ik de betekenis niet direct doorzag.
In 2023 toonde Louter bij P/////AKT haar installatie The model organism and her plastic response. Later zag ik dit werk op Art Rotterdam bij Prospects and Concepts (2024). De daphnia, een watervlo, vormt de basis van dit werk. Dit miniscule beestje bewijst de wetenschap een grote dienst: door hun[LH1] transparantie kunnen processen als voortplanting of vertering goed geanalyseerd worden door ons mensen. Ook zijn ze nuttig om waterkwaliteit te meten – een ‘model’ organisme dus.
Een bijzondere eigenschap van de daphnia is de productie van zogeheten rusteieren. In het uitwendige skelet van de vlo, dat overblijft na zijn dood, worden bevruchte eitjes bewaard, ingebed in een stevig omhulsel zodat ze onder slechte omstandigheden kunnen overleven. Deze tijdscapsule zinkt naar de bodem en kan daar tot wel 700 jaar blijven wachten op de juiste omstandigheden om wél een vlo te worden. Onder een laagje bodem en beschermd door een stukje oud skelet wordt de watervlo in wording een stabiele temperatuur én geluidsdemping geboden. Het doet Louter, zo lees ik in de tekst van P/////AKT, denken aan de beweegbare balg in een lange bus. ‘Een flexibele structuur die vastzit tussen twee stijve secties. Het vergroot de capaciteit van de bus en zorgt tegelijkertijd voor soepele bochten om het comfort van de passagiers te behouden.’ Het is als een buik die voortdurend buigt en beschermt. Dit tussenstuk haalde Louter uit een echte bus en zette het onderdeel op zichzelf in de ruimte. Eindelijk bevrijdt van de stijve voor- en achterkant van het voertuig. In de hal van de Van Nellefabriek merkte ik de vorm van een rustei op in het midden van het enorme gevaarte. Alsof de vlo ieder moment het daglicht kon gaan zien. Net als bij het eikeltje, plaatst Louter zo een sculptuur in een sculptuur; als toeschouwer pel je al kijkend haar beelden af tot je bij de kern uitkomt. Het zal wellicht niet voor niets zijn dat het ei vaak een hoofdrol in haar werken speelt. Letterlijk lijkt ze uit te willen komen bij het binnenste dat door een buitenlaag wordt beschermd.
In 2024, bij de buitensculptuurtentoonstelling Beelden in Leiden, waar ik curator was, heb ik voor het eerst samengewerkt met Louter. Haar van dichtbij meemakend, werd ik gegrepen door haar technische vaardigheid. Voor Beelden in Leiden boog ze rechthoekig plexiglas in de vorm van een autoruit; een buiging zowel in de breedte als in de hoogte. Probeer dat zelf maar eens met een papiertje, zonder het te vouwen. Ik begrijp nog steeds niet hoe dat gelukt is.
Ook in deze sculptuur liet Louter zich inspireren door een kern waar een korst omheen zit: de aardkern. Ze wilde dat twee uitvinders elkaar metaforisch zouden ontmoeten in haar publieke beeld. Uitvinders waar ze ontzag voor heeft omdat ze onze kijk op de wereld allebei op een andere manier hebben bijgesteld. Dat waren respectievelijk Mary Anderson (1866-1953), de uitvinder van de ruitenwisser, en Inge Lehmann (1888-1993), die in 1936 ontdekte dat onze aardkern uit een vloeibare buiten- en een vaste binnenkern bestaat. Door die ontdekking is ons beeld over de binnenkant van de aarde radicaal veranderd. Ze maakte onder verwijzing naar hen met de genoemde gebogen ruit een imitatie autoruit met een metalen ruitenwisser, net iets groter dan normaal. Rechts van de ruitenwisser verwerkte ze in het plexiglazen raam een oud diagram van onze aardkern vóór 1936, links van de wisser het model van Lehmann. Achterliggend idee was dat wij mensen alleen een theoretisch besef hebben over wat er onder onze voeten gebeurt. Om die aardkern te visualiseren gebruiken we tabellen en diagrammen, maar in hoeverre geeft dat een representatief beeld van onze werkelijkheid? Druipende modder en klodders zand op de aardkorst geven wellicht een veel realistischer beeld van die aardkern. In Louters sculptuur wordt de modder van de ruit geveegd om tot ‘helderheid’ te komen, zoals een uitvinding ons zicht op de werkelijkheid verheldert.
Kijkend naar Louters kunstpraktijk, merk ik haar verlangen op om meetbare kennis te persifleren, terwijl ze er gelijktijdig ook bewondering voor heeft. Ze is eindeloos gefascineerd door de tekeningen en diagrammen die iemand als Lehman ontwikkelde. De uitvinding van een ruitenwisser lijkt op het eerste oog triviaal, net als het accordeon van een bus of een wereldrecord opvouwbare meetlatten. Door zulke ogenschijnlijk onbeduidende details uiterst serieus te nemen, steekt ze de draak met kennissystemen waar we ontzag voor hebben. Ze maakt er de werkelijkheid grappiger, maar ook magischer mee. Alles waarmee ze zich omringt, loopt de kans omgekeerd te worden.
Lieneke Hulshof
is freelance kunstjournalist, curator, moderator en docent
