metropolis m

Een archief van aardappels

Ook fotograaf en kunstenaar Ellen Mandemaker raakte in de ban van de aardappel. Elf jaar geleden verhuisde ze naar Friesland, waar ze naast aardappelboer Fokke Fokkema kwam te wonen. ‘Ik kreeg een rondleiding op zijn bedrijf en zag daar wat voor wereld er achter de aardappel schuilgaat. Ik heb mijn buurman om verschillende aardappelsoorten gevraagd, die ik meenam naar mijn studio. Ik had een klik met de aardappel, deels vanwege zijn onbeholpen vorm. Hij heeft iets ontroerends en grappigs.’ Mandemaker fotografeerde de aardappels. Als object op zichzelf, maar ook in decors als figuranten. De aardappel bleef zijn eigen karakter behouden. ‘Op sommige foto’s lijkt de aardappel op een vruchtbaarheidsbeeldje of een planeet. Er lijkt een soort oerprincipe in de aardappel te schuilen.’ Langzaam bouwde Mandemakers een archief op, waaruit het idee voor The Spud ontstond: een speciaal aan aardappels gewijd tijdschrift. In nummer 1 ‘Couple happy with their new bathroom’ zien we scènes van twee gerimpelde piepers in hun nieuwe roze badkamer. Het tweede nummer is een onderzoek naar de abstractie van de aardappel. Uit de verzamelde aardappels groeiden lichtkiemen, waar het derde nummer van The Spud aan is gewijd. ‘Die groeikracht ontroerde me ontzettend. Dat er uit zo’n verdroogde aardappel toch nog een plantje groeit.’

Die groeikracht en levensenergie verdwijnt nooit, merkte Varda ook al op. Hoe oud de aardappel ook is. Daarin zit diezelfde waarheid en oerkracht die Mandemaker in de aardappel herkent. Naast het maken van The Spud reisde Mandemaker naar Kenia om de aardappel in een andere context te ervaren. Ook bracht ze een bezoek aan het Picassomuseum in Parijs, waar ze stiekem een aardappel van het ras ‘Picasso’ mee naar binnen smokkelde. Aan de gelukkige relatie tussen Mandemaker en de aardappel kwam na zeven jaar echter een eind. De magie van het begin is er niet meer. Het vijfde en laatste nummer van The Spud verscheen in januari. ‘Boeren uit de buurt brengen me nog steeds hun bijzondere aardappels. Waar dat me in het begin enthousiast maakte, denk ik nu: weer één…’ Toch kijkt Mandemaker liefdevol terug op het langdurige project. ‘Elke foto die ik maak is een samenwerking. Op een bepaalde manier ben ik gelijkwaardig aan de aardappel als ik hem fotografeer.’

De aardappeleters

Het is opvallend hoe de fascinatie voor de aardappel, als vorm en artistiek motief, maar ook als beladen symbool van een cultuur en een mentaliteit in al die decennia weinig aan betekenis verloren heeft. Aardappels staan voor een leven zonder opsmuk: dicht op het land, in harmonie met de natuur. Lang voor Varda en Mandemaker zag Vincent van Gogh dat al haarscherp, toen hij zijn iconische De aardappeleters (1885) schilderde. Het is dit jaar precies 140 jaar geleden dat Van Gogh dit wereldberoemde schilderij maakte, wat voor Het Noordbrabants Museum en het Van Gogh Huis in Nuenen aanleiding is om er tentoonstellingen aan te wijden.

Helewise Berger, conservator bij het Noordbrabants Museum, vertelt hoe er onderzoek is gedaan naar de vraag waarom Van Gogh juist de aardappel als onderwerp koos. ‘De aardappel lijkt voor Van Gogh symbool te staan voor de hechte relatie tussen mens en natuur. Over De aardappeleters schreef hij hoe de mensen met dezelfde handen waarmee ze de aardappels uit de aarde haalden, de aardappels uit de eetschaal eten. Die directe verbinding sprak hem aan.’ Van Gogh was ook geïnteresseerd in het ritme van de seizoenen. ‘Nadat hij de aardappeleters schilderde, richtte hij zich in de zomer op de werkende mens op het land, vooral vrouwen, tijdens de oogst. In september verdwijnen de menselijke figuren naar binnen en focust hij zich op de aardappel zelf.’

Van Goghs benadering lijkt in die zin niet ver af te staan van die van Mandemaker, in de manier waarop mens en aardappel bijna inwisselbaar worden. ‘Wanneer Van Gogh kopstudies of portretten schilderde, vond hij dat ze de kleur moeten hebben van een goed stoffige aardappel.’ De boer die zich vereenzelvigt met zijn land in balans toont met de natuur; het is eco-activisme avant la lettre.

De aardappel als methode 

De aardappel blijft kunstenaars uitdagen om nieuwe verbanden te leggen tussen mens, natuur en politiek, zoals blijkt uit het werk van het collectief Sunflower Soup. Het collectief gelooft dat het bestuderen van aardappels ons kan helpen bij het versterken van ons ecologisch bewustzijn. In juni en juli namen zij W139 in Amsterdam over met hun Politieke Partij voor Piepers en andere wezens (PPP). Normaal ontstaat een politieke partij vanuit een idee, gevolgd door het schrijven van een partijprogramma, waarna pas concrete acties volgen. PPP is ervan overtuigd dat denken en doen simultaan zouden moeten plaatsvinden in de politiek. De tentoonstelling kan dan ook gezien worden als zowel het doen van politiek als het denken over politiek. De aardappel speelt daarin een symbolische rol, maar ook een praktische. De P’s in PPP zijn inwisselbaar en kunnen staan voor alles waar we willen dat het voor staat. In het tentoonstellingsboekje is zelfs een puzzel te vinden waar je je eigen combinaties kan maken.

De ruimte van W139 is omgebouwd tot een workshopplek. Ik schuif aan bij de PotatoPress, geïnitieerd door mul-thee-fuhngk-shuh-nl. Iedereen kan een bijdrage leveren aan de aardaPPPelkrant. Er is één eis: je bijdrage moet iets met aardappels te maken hebben. Om je in de wereld van de aardappel te kunnen verplaatsen, kan je aardappels tekenen. Maar rondlopen in het absurdistische decor van W139 werkt ook goed. Ik blader door een oud-Hollands receptenboek uit 1893 met wel 300 aardappelrecepten. In de grote hal hangt een banner waarop staat: ‘They tried to bury us. They didn’t know we were potatoes.’ In verschillende workshops geeft het collectief hun politieke partij vorm, en iedereen kan daaraan bijdragen. In Pieper Propaganda en spud-itorial debate workshops, of het schrijven van een manifest op aardappelzetmeel papier.

De aardappel is hier meer een middel dan een doel. Door samen te werken met de knol, komen we misschien tot andere manieren van politiek bedrijven. De aardappel groeit zonder dat wij hem zien groeien. Zouden we die onzekerheid ook in ons leven en de politiek meer moeten omarmen? PPP biedt in ieder geval een intrigerend voorstel, een poging om al die mooie metaforen en symbolen waar de hedendaagse kunst vol van is, daadwerkelijk om te zetten in actie. Of hetgeen dat daaruit komt ook succesvol is, weten ze niet, maar daar gaat het nou juist om.

Het is grappig en interessant hoe het inzoomen op een object je blik scherper kan maken. Vaak als ik over een nieuw onderwerp schrijf, lijk ik datgeen overal terug te zien. Tijdens het schrijven van deze tekst stuitte ik op het boek Truth Study Center van Wolfgang Tillmans, en jawel, er staan aardappels in! Op een groengrijze broek liggen twee stenen en twee aardappels. Als je snel over het beeld heen kijkt, lijken ze hetzelfde. De foto Far Away Inside (Echo Beach) (2017) was me nooit eerder opgevallen, maar nu zie ik ineens hoe mooi die aardappels zijn. Ik blader verder: een foto van opgerolde sokken, de planeet Venus, een balzak, bloemen. De aardappels maken gelijkwaardig deel uit van zijn universum en inmiddels ook van het mijne.

De kracht van de aardappel zit hem juist in die onopvallendheid. Hij nodigt ons uit om de alledaagsheid van het leven eens goed onder de loep te nemen, onze blik scherper te maken voor hetgeen waar onze ogen normaliter snel langs zouden bewegen. Het is die blik die ons de wereld anders laat ervaren, realiseerde Varda zich al. Misschien zou het ze in Den Haag goed doen om eens langer naar een aardappel te kijken.