metropolis m

Afgelopen zomer postte de in Londen woonachtige videokunstenaar Melanie Manchot elke dag een foto van zichzelf op Instagram, waarop ze een handstand maakt. De systematische manier waarop ze zichzelf voor Italiaanse kerkjes en vuurtorens posteerde verraadt dat het hier niet zomaar om een of andere challenge gaat. Als je de foto’s langer bekijkt zie je de zorgvuldige compositie, het ontbreken van andere mensen in het kader, deze omgekeerde vrouw die als de naald van een zonnewijzer haar schaduw op lege pleinen werpt. 

Het grensgebied tussen openbare en artistieke ruimte staat centraal in al Manchots werk. De handstandfoto’s zijn de voortzetting van haar lockdown-project Inversions (2020) (letterlijk ‘omkeringen’), waarvoor ze elke dag een handstand op een andere plek in haar stad maakte. Afgelopen zomer werd de serie in zijn geheel getoond als onderdeel van Manchots grote solo in het Märkische Museum in Witten. Het resultaat was een eindeloze reeks onbeweeglijke en vervreemdende portretten van een wereld op zijn kop, doordat de kunstenaar op haar kop staat. Ieder moment kan ze omvallen, of met een elegante sprong weer op beide benen staan, het stof van haar handen kloppen en het kader uitlopen. 

Het verliezen en vervolgens heroveren van de publieke of zelfs semipublieke ruimte is een van de dingen die we ons misschien het meest zullen herinneren van de verschillende lockdowns in 2020 en 2021: terwijl we geacht werden zoveel mogelijk binnen, of op z’n minst alleen te zijn, werden allerlei dingen die zich anders misschien juist in andere binnenruimtes zouden hebben afgespeeld, naar buiten verplaatst: geïmproviseerde toneelvoorstellingen op lege kruispunten, sportactiviteiten in parken, muziekoptredens op pleinen. En er werd natuurlijk veel gedanst, op illegale houseparty’s en afgelegen raves, soms middenin het bos. 

Dansen tot je erbij neervalt

In Dance (All Night, Paris) laat Melanie Manchot allerlei koppels zien die klassieke ballroom dansen op pleinen, in parken en op parkeergarages. Hun danspassen worden enkel begeleid door het geluid van hun voetstappen. Voor Dance (All Night, London) toog ze naar Oost-Londen waar ze salsa- en sambadansers vastlegde. Voor de film Dancing is the Best Revenge (2017, de titel is ontleend aan een songtitel van danspunkcollectief !!! (spreek uit als: chk chk chk) uit 2017, die ook gebruikt werd als titel van van haar solo bij het Märkische Museum) ging Manchot naar het Duitse Biel en filmde in ingenieuze topshots drumbands, majorettes en cheerleaders. 

Het was alsof afgelopen jaren het fundament van onze danscultuur weer moest worden herontdekt. Tekenend is de opgeleefde interesse in de geschiedenis, expressie en esthetiek van techno, en in de plek die de danscultuur inneemt, bewegend tussen privé en openbaar, lichaam en ruimte, politiek en persoonlijk, institutionele en andere vormen van cultuur en media. Onderzoeker en educator Juha van ’t Zelfde maakte bijvoorbeeld een korte collagefilm over de geschiedenis van de Amsterdamse houseclub RoXY (2022), die als basis dient voor een groter project waarin hij de geschiedenis van die club plaatst in de traditie van Dada, Provo en het utopische Nieuw Babylon-project van Cobra-kunstenaar Constant. Constant stelde zich voor hoe in een toekomstige volautomatische wereld kunst, spel en dans de belangrijkste vormen van zelfexpressie en zelfverwezenlijking zouden zijn, en tevens in essentie gemeenschappelijke activiteiten, waarin begrippen als individu en collectief een andere betekenis zouden krijgen. Kunstenaar en curator Bogomir Doringer ontwikkelde in het kader van zijn PhD-onderzoek de tentoonstelling Dance of Urgency in Wenen en organiseerde hij in het kielzog daarvan een aantal kleinere events en lectures. Hij legde hierin een verband tussen de ondergrondse party’s die plaatsvonden tijdens de oorlog in voormalig Joegoslavië en de Raveolution in 2018 in Georgië, waar na een politierazzia in Club Bassiani jongeren de straat op gingen en voor het parlement protesteerden onder de slogan: ‘We dance together, we fight together’. 

Voor de Britse filmregisseur Jonathan Glazer was de pandemie een inspiratie voor de korte film Strasbourg 1518 (2020), vernoemd naar de dansepidemie die in 1518 het Franse stadje trof. In Strasbourg werden toen op z’n minst enkele tientallen, maar mogelijk ook wel een paar honderd mensen wekenlang door een ontoombare danskoorts bevangen. Ze dansten tot ze erbij neervielen.

Quantumleap

Deze zomer slaagde het Franse danscollectief (LA) HORDE er in de opening van hun eerste grote videotentoonstelling in de galerie van de Julia Stoschek Foundation in Berlijn om te vormen tot een mini-flashmob. Herkenbaar aan hun sneakers en strakke broeken onder glimglanzend gekleurde trainingsjasjes leek het wel alsof de dansers van het scherm waren gesprongen in een soort quantumleap; alsof ze op twee plekken tegelijkertijd zijn. In de video Novaciéries (2015) oefenen ze thuis hun jumpstyle-moves, maar plotseling bevinden ze zich óók tussen het publiek, waar je ze kunt herkennen aan de voeten die die op het ritme van de muziek meetikken, ogenschijnlijk onwillekeurig, tot het uitmondt in een hupsje, een spin, een foothop of een sidekick. 

(LA) HORDE werd in 2013 opgericht door de dansers/choreografen Marine Brutti, Jonathan Debrouwer en Arthur Harel, en voert inmiddels de leiding over het Ballet National de Marseille, waar zij hun roots trouw zijn gebleven en nog steeds werken met live-interventies en dansers uit ondergerepresenteerde en gemarginaliseerde communities. In hun choreografieën en video’s treden onder andere gecriminaliseerde jongeren op, mensen met een visuele beperking zoals in Night Owl (2016) en de ouden van dagen in de video Bondy (2017). 

(LA) HORDE maakt in hun video’s vaak gebruik van jumpstyle, een fysiek uitputtende dansstijl die rond 2000 uit België overgewaaide naar Nederland, waarin de jump, oftewel de sprong, centraal staat. Deze dansstijl is voornamelijk populair onder hardcore ravers en onder gemarginaliseerde communities die deel uitmaken van de straatcultuur. Deze speelt zich overigens tegenwoordig vooral af op het internet, via zelfgemaakte filmpjes die bijvoorbeeld dienst doen als danstutorial en die niet alleen getuigen van het uithoudingsvermogen en de virtuositeit van de dansers, maar ook als bewijs gelden van hun interventies in de openbare ruimte. 

‘Post-internet dans’ noemt (LA) HORDE hun artistieke praktijk. Om deze term te begrijpen moeten we terug in de tijd, naar het begin van de 21e eeuw. De ravecultuur won toen aan populariteit, gelijktijdig met de opkomst van het internet en het digitale tijdperk. Inmiddels zijn we aangekomen in het ‘post-internettijdperk’, waarin we een feedbackloop zien tussen smartphone en sociale media, een dialoog tussen realiteit en virtualiteit. Een spel of battle van reactievideo’s – dansers reageren op elkaars filmpjes, met nog hogere sprongen of nog snellere sequenties van bewegingen. Een ‘overspringen’ van werkelijkheid, performativiteit en (artistieke of gemedieerde) representatie naar verschillende media en ruimten. De grensvervagingen die (LA) HORDE in hun tentoonstelling teweegbrengt, tussen wat er op de muren van een tentoonstellingsruimte te zien is en wat er daarvóór gebeurt, blijven magisch. 

De dansperformance TO DA BONE (2017-doorlopend) die op gezette tijden plaatsvond in de tentoonstelling, beklemtoonde die scheur in de werelden tussen twee- en driedimensionaliteit, tussen performance en registratie, live uitvoering en herhaling. Tussen de mummificatie van de registratie en de onherhaalbaarheid van de live-performance, hoe goed de pasjes en stappen ook zijn gekopieerd en ingestudeerd. Met het optreden vestigden ze ook de aandacht op de fysieke activiteit van het dansen als een tarten van de zwaartekracht. Je raakt ervan buiten adem. Na afloop overstemde het nahijgen van de dansers het geroezemoes van de bezoekers. 

Flash-mob

De band tussen lichaam en openbare ruimte in dans, cinema en later videokunst is natuurlijk al zo oud als de geschiedenis van de beide disciplines en kunstvormen. In de eerste films die er werden gemaakt, diende dans als bewijs dat er beweging is in de ruimte, zelfs als je de muziek er in je hoofd zelf bij moet componeren. Als je met zevenmijlslaarzen door de kunstgeschiedenis banjert, kun je zeggen dat dans (en beweging) in de videokunst ook vaak wordt gebruikt om de mogelijkheden en de beperkingen van het menselijk lichaam te onderzoeken. Daardoor kreeg dans (opnieuw, en gefilmd of niet) een politieke betekenis. Het lichaam mag dan maatschappelijk in een figuurlijk korset genaaid zijn door de regels van instituties, tradities, normen en waarden, maar het dansende lichaam kan zich daarvan (proberen te) bevrijden, en de pijnlijke strijd ervan zichtbaar maken. De dansfilm en -video kan daarmee gelijktijdig structuren laten zien en ze doorbreken, daarmee vormgevend aan het verzet tegen de commodificatie van het lichaam in kapitalistische en neoliberale systemen. 

Nu we een najaar tegemoet zien met wekelijkse protesten van Extinction Rebellion, zijn bovenstaande voorbeelden natuurlijk maar een kleine greep uit de lange geschiedenis waarin dans ons helpt de publieke ruimte terug te claimen en er invloed op uit te oefenen. Extinction Rebellion staat inmiddels bekend om haar grootschalige flashmobs, artistieke dansuitvoeringen en de nadrukkelijke inzet van het lichaam in de publieke ruimte om aandacht op te eisen voor hun standpunten. Daarmee tonen ze aan dat dans ons niet alleen bewust kan maken van de ruimtes en tussenruimtes waar we recht op hebben, maar ook dat het ingezet kan worden om verandering af te dwingen in een sociaal en ecologisch bedreigde wereld.