metropolis m

‘Ik ben laat, maar het feestje begint pas als ik er ben.’ Je zou deze uitspraak van Black Quantum Futurism op verschillende manieren kunnen uitleggen. Het zou bijvoorbeeld een typisch geval van ‘wit herinneren’ kunnen zijn, waarbij verhalen, geschiedenissen, werelden en feestjes pas beginnen als er witte mensen arriveren. Wit herinneren betekent dat je aan land komt, arriveert op een plek waar je nooit bent geweest en het een naam geeft, alsof andere mensen niet al thuis zijn op de grond die als ‘ontdekking’ wordt gevierd. Maar dit feestje begint pas wanneer ik er ben, omdat alle tijd lokaal is: niet de klok bepaalt, maar jouw ervaring van de tijd. Dat is de opvatting die Black Quantum Futurism voorstelt. Het gaat daarbij niet zozeer over het centraal stellen van het individu – ‘ik kom aan’ – maar over de noodzaak van contextuele, lichamelijke ervaring. Zo’n vertrouwen in de autoriteit van lichamelijke kennis, forceert een andere opvatting van geschiedschrijving. Lineaire chronologie en gedocumenteerde feiten doen er minder toe, zodat het gewicht van historische gebeurtenissen versnipperd raakt.

Black Quantum Futurism is een experimentele uiting, gericht op een andere ervaring van tijd en ruimte, herinnering, geschiedvertelling en herstel. BQF is ook een collectief, opgericht door Camae Ayewa en Rasheedah Phillips. Ze wonen in Philadelphia en zijn partners en geliefden. Rasheedah verkoopt poëziebundels van Camae wanneer zij als Moor Mother een concert geeft, Camae knikt instemmend en deelt stiften uit als Rasheedah over afrofuturistische filosofie vertelt en workshopdeelnemers opdracht geeft om een Quantum Event Map te maken. BQF werkt samen met buurtgenoten, kunstenaars, advocaten, activisten, muzikanten en schrijvers. Voor de theoretische uiteenzetting van Black Quantum Futurism als filosofie, als poging om de wereld anders te ervaren en te begrijpen, publiceerden ze drie bundels met essays van verschillende auteurs.

Camae Ayewa noemt het een ‘anthropology of conciousness’ wanneer je luistert naar de omgeving en je lijf in relatie tot die omgeving. ‘Jijzelf bent genoeg om te ontleden wat er om je heen plaatsvindt. Je laat je overprikkelen’, vertelt Ayewa tijdens een workshop in BAK Utrecht. Wanneer je ervan uitgaat dat verleden, heden en toekomst niet te onderscheiden zijn en je je openstelt om te ervaren wat er allemaal gaande is (gaande, omdat gebeurtenissen in het verleden niet zijn afgesloten als je verleden, heden en toekomst niet als verschillende periodes ziet), kan dit overweldigend zijn. Die overprikkeling nodigt uit tot betrokkenheid, contact, de versmelting van patronen en grenzen. Een tijdslijn bestaat uit gemarkeerde data en chronologische causaliteit. Lineaire tijd stoelt op categorisatie en onderscheid om begrip te bereiken. Circulaire tijd veronderstelt dat de soms overweldigende intimiteit met wat er om je heen gebeurt (en is gebeurd en zal gebeuren) een vorm van wijsheid is.

Tijd  als straf

Rasheedah Phillips is voltijds betrokken bij BQF, maar ze werkt ook als advocaat: ze vertegenwoordigt gezinnen en personen die uit huis zijn gezet. Tijd speelt daarbij een grote rol: vaak wordt pas kort van tevoren geëist dat bewoners hun huis verlaten. Dan moeten ze heel snel een nieuwe woning vinden, terwijl ze daar geen tijd voor hebben, omdat er hard moet worden gewerkt voor een laag inkomen – precies waarvoor ze uit huis zijn gezet. Bovendien wordt de gecreëerde schaarste van betaalbare woningen individueel gepresenteerd, legt Phillips uit. ‘Er wordt gezegd: “X kan de huur niet betalen”. Wat eigenlijk wordt bedoeld is: de huurprijs is gestegen of zelfs verdubbeld.’

Wanneer het om zulke urgente kwesties gaat als uithuiszetting is het verleidelijk om alleen op de korte termijn te denken en met directe oplossingen bezig te zijn, maar Black Quantum Futurism herinnert Phillips er constant aan om naar patronen te kijken. Dan zie je bijvoorbeeld dat tijd wordt ingezet als straf en correctiemiddel. Bekend is dat de verwachte levensduur van mensen in de Verenigde Staten afhankelijk is van postcode. In wijken waar veel zwarte mensen en mensen van kleur wonen besteedt de overheid minder aandacht aan infrastructuur – zowel autowegen als openbaar vervoer – en zijn er minder zorginstellingen. Ook zijn er nauwelijks supermarkten met vers voedsel. Dus als je het neoliberale narratief volgt dat een gezonde levensstijl een individuele keuze is, dan ben je daar zo een halve dag aan kwijt, plus benzinegeld. Door armoede en gebrek aan toegankelijke zorg leven mensen korter. Tijd is direct gekoppeld aan onrecht en privilege. Zo worden veel zwarte trans vrouwen voor hun vijfendertigste vermoord op het gehele Amerikaanse continent. Je positie in de maatschappij bepaalt hoeveel tijd je hebt.

Phillips geeft nog een voorbeeld van de wijze waarop tijd wordt gebruikt als onderdrukkend middel. Iemand krijgt de datum voor een hoorzitting toegewezen, bijvoorbeeld vanwege een snelheidsboete: om acht uur ’s ochtends moet je in de rechtbank zijn. De rechtbank bevindt zich in het zakencentrum van de stad, en is vanuit een buitenwijk moeilijk te bereiken. Je moet misschien wel twee uur voor aanvang vertrekken om er op tijd te komen, maar de kinderen moeten ook naar school of je mag geen werk missen. Het is, kortom, heel makkelijk om ongehoorzaam over te komen als de wereld niet op jouw gemak is gericht. Phillips benadrukt ook nog dat veel rechtbanken ontoegankelijk zijn voor mensen die een rolstoel gebruiken.

Ruimtevaart en tijdmachines

BQF richtte het Community Futures Lab op in Philadelphia. In het Lab komen buurtgenoten samen om verhalen uit de wijk te delen, om protesten te organiseren en om de toekomst te verbeelden. Door het geweld dat gentrificatie veroorzaakt, is het verbeelden van een toekomst van groot belang: een toekomst rijk aan zwarte mensen, niet weggedrukt door stijgende huren; een toekomst waarin overleven geen dagtaak is, maar vanzelfsprekend. Die visie gaat samen met het herschrijven van het verleden, want een eenkennige geschiedschrijving maakt het moeilijk om een meerstemmige toekomst voor te stellen. BQF verdiepte zich bijvoorbeeld in het verhaal van Leon H. Sullivan, de predikant en ondernemer uit Philadelphia die zich bezighield met ruimtevaart. Hij weigerde te accepteren dat zulke dure wetenschap en expedities naar de maan alleen voor witte mensen beschikbaar waren en produceerde ruimtevaartonderdelen voor NASA. Sullivan: ‘when the first landing on the moon came, I wanted something there that a black man had made.’

De geschiedenis van Sullivan doet denken aan het nummer ‘Whitey On The Moon’ van Gil Scott-Heron, als muzikant vooral bekend van ‘The Revolution Will Not Be Televised’ (1971):

I can’t pay no doctor bill.
(but Whitey’s on the moon)
Ten years from now I’ll be payin’ still.
(while Whitey’s on the moon)

…

Was all that money I made las’ year
(for Whitey on the moon?)
How come there ain’t no money here?
(Hm! Whitey’s on the moon)
Y’know I jus’ ‘bout had my fill
(of Whitey on the moon)
I think I’ll sen’ these doctor bills,
Airmail special
(to Whitey on the moon)

Naast de activistische inzet van afrofuturistisch gedachtengoed, maakt BQF ook muziek, poëzie en beeldende kunst. Ze exposeren in galeries en musea – vorig jaar bij BAK in Utrecht, ICA in Londen en eerder al bij Western Front in Vancouver en Ice Box Project Space in Philadelphia. Ze bouwden een tijdmachine voor zwarte vrouwxn, vol klokken, neonlichten en een ouderwetse telefoon – sonic portholes. Hun installaties bevatten zakhorloges, oude landkaarten, portretfoto’s, krantenknipsels. Antiek en scifi ontmoeten elkaar.

Kwantumverstrengeling

BQF doet veel, en veel verschillende dingen tegelijk. Dat is niet vreemd. Ze baseren hun filosofie op de kwantumtheorie, waarbij één deeltje niet enkelvoudig is, maar op twee plaatsen tegelijk kan zijn. Een kwantumdeeltje is niet te vatten. Wanneer je het meet, verdwijnt het. Als je het ‘ziet’, stort het in, want de blik (licht en warmte), beschadigt het kwantumdeeltje. Natuurkundigen meten daarom rondom het deeltje en als ze een verandering waarnemen, kunnen ze een inschatting maken over het gedrag van het kwantumdeeltje. Een kwantumdeeltje wordt in kaart gebracht door er niet direct naar te kijken. Kwantum is het best te begrijpen wanneer je, als observant, je onmacht accepteert en geen verwachtingen hebt: de werking van kwantumdeeltjes zijn – althans voor westerse wetenschappers, onder wie Einstein – ongelooflijk tegennatuurlijk en contra-intuïtief.

Een deeltje is meerdere dingen tegelijk. Een deeltje kan bijvoorbeeld plus en min staan, of één en nul, tegelijkertijd. Die verhoudingen (plus en min, een en nul) staan met elkaar in verbinding. Dit wordt kwantumverstrengeling genoemd: als wat plus is naar min beweegt, dan beweegt min naar plus. Deze verstrengeling inspireert BQF om te betogen dat toekomstige veranderingen het heden of het verleden beïnvloeden, omdat kwantumverstrengeling aantoont dat geen één beweging enkelvoudig is. Een verandering in de toekomst kan het heden beïnvloeden. Tijd is lokaal en verstrengeld: lokaal is niet beperkt of afgescheiden, maar verbonden, overstijgend.

Een lineair tijdsbeeld verwacht dat het heden langzaam toekomst wordt en dat het verloop van tijd slechts één richting heeft: vooruit. Als A het verleden is, B het heden en C de toekomst, dan is dat verloop dus A > B > C. Maar de circulaire opvatting van tijd die BQF voorstelt aan de hand van Afrikaanse filosofen als Nikitah O. Imani, Nur Ankh Amen en Marimba Ani, maakt mogelijk dat de toekomst ook het verleden beïnvloedt: C>A.

Lineaire tijd, raciale ongelijkheid en onderdrukking zijn met elkaar verweven. Het idee dat bepaalde landen en gemeenschappen achterlopen, gaat al eeuwen mee. Het werd gebruikt als excuus voor kolonisatie, imperialisme en Verlichting (‘we raken steeds meer verlicht’). Zo wordt tijd gebruikt als een geografische en morele markering (‘de wet dat vrouwen niet mogen autorijden is middeleeuws). Tijd, zo toont BQF, is niet onschuldig of neutraal.

Een andere omgang met tijd – circulair, lokaal, geïnspireerd op kwantumverstrengeling, gebaseerd op ervaring, afwisselend persoonlijk en collectief – is onderdeel van de rechtvaardigheidsstrijd die Black Quantum Futurism voert. Die strijd is niet alleen gebaseerd op wat bestaat, maar op alles wat mogelijkerwijs kan bestaan. En bestond.