metropolis m

Is de greep van Droom en Daad op het kunstleven in Rotterdam het voorland van de rol van filantropie in Nederland? De vermogende stichting van de familie van der Vorm trad in mei landelijk in de schijnwerpers met de opening van Fenix, het nieuwe museum voor migratie. Het openingsspektakel staat symbool voor het groeiende belang van de stichting in het culturele leven van de stad. Als je kijkt naar de nieuwe culturele initiatieven in de stad valt op hoeveel daarvan, zo niet geïnitieerd, dan toch voor een belangrijk deel betaald zijn door de stichting Droom en Daad. Er is het Batavierhuis voor jonge musici, het Veerhuis voor schrijvers, De Muziekwerf, waar jongeren tussen de 6 en 26 jaar samen muziek maken. De stichting werkt aan de realisatie van het Danshuis, een nieuw centrum voor dans in een monumentaal pakhuis op Katendrecht, vlakbij Fenix, en betaalde het nieuwe onderkomen van het Fotomuseum niet ver daarvandaan. Ook het Depotgebouw van het Boijmans had er niet gestaan zonder Droom en Daad. Op de website van de stichting kun je lezen dat er ook financiële bemoeienis is met onder meer het International Film Festival Rotterdam (IFFR), Kunsthal Rotterdam, Maritiem Museum, Kunstinstituut Melly en Museum Boijmans Van Beuningen. 

Los van de morele vraag of het correct is geld te accepteren van een familie die, zoals Kaylie J. Stuart in dit nummer schrijft, zeer bedreven is in belastingontwijking, kun je je afvragen of het kunstleven in Rotterdam niet te afhankelijk aan het worden is van één stichting en één man: Droom en Daad-directeur Wim Pijbes. De gemeentepolitiek denkt van niet en toont zich blij. Pijbes mag elk moment bij de burgemeester binnenlopen, als hij een plannetje heeft. Zo weten we van Aboutaleb, uit de tijd dat Moments Contained van Thomas J Price de gemoederen deed oplopen en ook de belastingmoraal van de gulle gever, de familie Van der Vorm, ter sprake kwam. De oud-burgemeester liet aan het AD weten dat het niet aan het college is een oordeel te vellen over de belastingontwijking van de familie van der Vorm, zolang die binnen de wet blijft

Maar wat ervan te denken als er langzamerhand geen cultureel initiatief van formaat in Rotterdam kan plaatsvinden zonder steun van Pijbes? Zijn macht en middelen zijn zo omvangrijk, dat hij al slagkrachtiger is dan de wethouder van Cultuur, met een budget dat de laatste jaren geregeld groter was dan dat van de gemeente zelf. 

Droom en Daad richt zich op Rotterdam, maar in Amsterdam voltrekt zich een vergelijkbaar proces. Daar is het de Hartwig Art Foundation die oprukt en stapsgewijs het kunstleven in de stad begint te overheersen. Ook in deze stad kun je al geen groot kunstproject meer realiseren zonder een bijdrage van de stichting van miljardair Rob Defares en zijn artistiek directeur Beatrix Ruf. Zonder hun sympathie en steun heb je een probleem.

Langzaam vallen we terug in negentiende-eeuwse verhoudingen, waarin een handvol superrijke families het culturele leven in Nederland bepalen. Is dat een probleem? Ja, dat is het. De grote verliezer van deze huidige filantropische wending in de lokale politiek is de democratie, door Pijbes schamper betiteld als ‘een zesjes-cultuur’ waar hij geen hoge dunk van heeft.

In een democratie bepalen we gezamenlijk welke richting het opgaat met de kunst, en zijn er mechanismen om dat te corrigeren, mocht het de verkeerde kant opgaan. Los van de fundamentele discussie dat je dat niet mag laten gebeuren als grote stad, is er ook de vraag wat er met het Rotterdamse culturele leven gebeurt als de familie Van der Vorm een nieuwe telg aan het bewind krijgt met minder culturele interesse? Dan valt in een klap het halve culturele leven in Rotterdam stil. En wat doet de lokale politiek op zo’n moment? Die doet niets, want die heeft zich al lang teruggetrokken uit de cultuur en besteedt haar geld inmiddels aan andere zaken.