metropolis m

In haar afscheidsspeech na de verloren verkiezingen van begin november haalde Kamala Harris een klassieker aan die wordt toegeschreven aan Martin Luther King: ‘Only in the darkness can you see the stars.’ Haar citaat sloeg aan, want ik zag de uitspraak vervolgens in meerdere versies in allerlei media terug. Er is dit jaar van oorlogen, natuurrampen en  politieke hoogspanning behoefte aan lichtpunten. Ook bij ons; we willen dit jaar optimistisch afsluiten nu de maatschappelijke teneur zo negatief is. 

Onder de noemer ‘regeneratie’ bundelen we bijdragen die gewijd zijn aan het zelfherstellende vermogen van mens en natuur. Het onderwerp leeft in de kunstwereld, vooral onder ecologisch geïnteresseerde kunstenaars en cultuurwerkers, bij activisten en ontwerpers. Het onderwerp stond bijvoorbeeld centraal op de architectuurbiënnale AIR in Rotterdam, waar onder de titel Nature of Hope tientallen regeneratieve ontwerppraktijken werden voorgesteld, die de aarde eens niet uitbuiten maar in harmonie ermee aan haar toekomst bijdragen. Te midden van alle praktische initiatieven maakte op mij vooral een mooie video van Forensic Architecture indruk. Ze rapporteren vanuit het Pernis van Louisana over het protest van de nazaten van slaafgemaakten die er leven op smalle repen grond tussen talloze chemische fabrieken in. Ze verzetten zich tegen de voortdurende expansie van de giftige industrie, die letterlijk over lijken gaat en dwars over de begraafplaatsen van de slaafgemaakten heen hun nieuwbouw plant. Het verzet begint zijn vruchten af te werpen; de heilige plaatsen worden steeds beter beschermd, waardoor de nazaten er hun erediensten kunnen blijven houden.

Ik begin erover omdat het werk raakt aan een eerste voorbeeld van regeneratie in dit nummer. Olivia Brown schrijft over het werk van Deborah Jack, een kunstenaar van Sint Maarten die in Nederland vrijwel onbekend is. Haar werk is momenteel te zien op Prospect.6, de Triënnale van New Orleans, is gewijd aan de manier waarop mens en natuur op de Caraïben zich herstellen na de steeds talrijkere en krachtiger orkanen die door het gebied razen. De indringende verstilde foto’s en films van Jacks werk verbindt Brown met het proces van verval en regeneratie van de oceaan zelf, zoals Ellen Gallagher die weergaf in in een serie werken die ze in 2024 exposeerde in het Stedelijk Museum in Amsterdam. Het werk verbeeldt de mythe van Black Atlantis, waarin verdronken vrouwelijke tot slaafgemaakten een wedergeboorte meemaken en een mythische samenleving beginnen.

Ecologie en mythologie grijpen voortdurend ineen in dit nummer, ook bij de Duits-Turkse Özlem Altin, die enige tijd in Nederland studeerde. Ze werd afgelopen jaar onderscheiden met de Hannah Höch Preis, vanwege haar werk dat zich wijdt aan de cycli van het leven – als een metafoor van verandering, in een kosmos die evenzo voortdurend in wording is. Neem de muurschildering Topography (of time, of body) (2019) dat zich laat lezen als een levenskaart van een wereld die tegelijkertijd de eigenschappen van een lichaam met organen heeft.

Misschien zijn de voorbeelden van regeneratie, die je ook buiten het themadeel in de stukken kunt herkennen, niet zo praktisch als die in de architectuurbiënnale, maar minstens zo inspirerend. Ik houd me daarbij vast aan wat een van de in dit nummer besproken bundel Worldling Ecologies opmerkt: ‘het zich kunnen verbeelden van transformatieve processen gaat vooraf aan het geloof erin.’ Zonder verbeelding, geen ander wereld. Ik moet daarbij ook denken aan Ruchama Noorda, de Nederlands kunstenaar die overleed terwijl we aan dit nummer werkten. Ze genoot in kunstkringen veel respect vanwege haar grondige inzichten in antroposofie en kunst. Ze had een academische PhD geschreven over reformbewegingen in Duitsland en Amerika, die ze in haar kunst verbond aan eigen spirituele inzichten en experimenten. In een uitzending van Luuk Heezens Kunst is lang van alweer een jaar of acht geleden hoor ik haar vertellen over haar werk, onder andere een pil uit de gronden van een Amerikaanse commune en de aarde en planten van Walden, de idealistische commune van Frederik van Eeden bij Bussum van ruim honderd jaar geleden. De ideale samenleving in perfecte harmonie met de natuur en elkaar, verkrijgbaar als een simpel medicijn, zonder doktersrecept – hoe mooi de gedachte. Ik ken nog wel wat politici die van mij direct zo’n pil mogen krijgen toegestuurd. Misschien zet het ze aan het denken.