metropolis m

In Octavia Butlers angstaanjagend vooruitziende roman Parable of the Sower uit 1993 leidt de achttienjarige, hyperempathische Lauren Oya Olamina een bonte groep mensen die op de vlucht zijn voor klimaatrampen en geweld, op zoek naar een veilige plek waarvan het nog maar de vraag is of die überhaupt nog bestaat.

Het boek begint op 20 juli 2024, vlak voordat een psychotische nieuwe autocraat tot president van de VS wordt gekozen; chaos, drugs en gemilitariseerde particuliere politie hebben de overhand. Op 26 april 2025 geeft Lauren haar religieuze filosofie en de daaruit voortkomende gemeenschap een naam, Earthseed, gebaseerd op haar overtuiging dat ‘De enige blijvende waarheid / Verandering is / God is Verandering.’ Anderen dit principe laten begrijpen is één ding; hen helpen het in praktijk te brengen is iets anders.

Het is onduidelijk wat Laurens volgelingen onderscheidt van de mensen die ze tegenkomen op de gevaarlijke weg naar Noord-Californië, behalve misschien hun bereidheid om de waarheid te aanvaarden (met andere woorden, om veranderlijk te zijn). Hun veiligheid is bij alles wat zich rond Los Angeles afspeelt (waterschaarste, door drugs aangewakkerde brandstichtingen en politiegeweld) allerminst gegarandeerd. Het enige wat ze zeker weten, is dat zich er niet bij neer moeten leggen of zich conformeren aan de omstandigheden die van buitenaf worden opgelegd.

We kunnen Earthseed beschouwen als ‘een brede en diepgaande beweging, zowel spiritueel als politiek… een beweging die geworteld is in een standvastige toewijding aan elkaar’, zoals Naomi Klein en Astra Taylor het onlangs in een opiniestuk in The Guardian omschreven. Ze zagen het als de enige manier om het ‘eindtijdfascisme’ en de doodscultus die onze planeet actief vernietigt, tegen te gaan. Wat ons fascineert, is het feit dat Lauren weet dat de mensheid ‘multiplanetair’ zal worden, zoals Elon Musk blijkbaar ook gelooft. Maar waar Musk openlijk de smerigste, meest gewelddadige vormen van heerschappij meeneemt in zijn Mars-fantasie en de aarde heeft afgeschreven, is het enige voorschrift van Earthseed dat verandering het universum èn de brengers van verandering zal vormen.

Maar zelfs Lauren voelt niet de noodzaak om haar volk van de planeet te halen – ze is geen messias, maar eerder een zaaier. Ze blijft, en bouwt een gemeenschap rond leren en leven met de aarde; een gemeenschap die zich onvermijdelijk zal verspreiden.

Lauren stelt zich het einde voor dat zichtbaar is door de nevel van rook en bloed. Ze begrijpt dat ‘om het voortbestaan van de aarde mogelijk te maken, sommige versies van deze wereld moeten eindigen’ (Robyn Maynard in Kleins en Taylors opiniestuk in The Guardian). Ze zet de urgentie van de apocalyps om in kracht, om de wereld opnieuw vorm te geven. De reis waar ze haar volgelingen op meeneemt, is lelijk en rauw, aanvankelijk gevoed door de vlucht voor de gruwel. Maar haar inzichten en vermogen om een gemeenschap te creëren, leiden tot een zogenaamd ‘aards zaadje’ dat zal uitgroeien tot meer dan de woestenij die miljardairs hebben achtergelaten. 

Ontsnappen is voor bijna niemand mogelijk. Apocalyptisch denken, het uitroepen van de dood van de wereld, is het recht van de machtigste mannen ter wereld. En een recht dat ze met veel plezier uitoefenen. Ondertussen vechten velen dagelijks voor hun recht op land. We hoeven niet naar sciencefiction te kijken om te weten dat dit waar is. Al voelt fictie soms huiveringwekkend actueel, en komt op het juiste moment, als rampdenken alleen maar tot de ondergang lijkt te leiden. Voor veel hedendaagse kunstenaars is Parable of the Sower bijna een heilige tekst, niet alleen vanwege zijn visionaire kracht, maar ook omdat het een weg biedt door het einde heen.

Een ander boek dat ons inspireert, is Maia’s favoriete jeugdroman: A Wizard of Earthsea (1968) van Ursula K. Le Guin. Onlangs gaf ze haar gekreukelde exemplaar door aan Berber. Het verhaal over de strijd tussen ontsnapping en verandering is persoonlijker, maar niet minder betekenisvol. De nederige hoofdpersoon Ged, een jonge tovenaar, is iemand die probeert te ontsnappen terwijl hij nog aan de macht is. Wanneer Ged in zijn jeugd een demonische schaduw oproept terwijl hij de doden probeert op te wekken, wordt hij jarenlang achtervolgd. Spoiler: de enige manier waarop hij zich met de schaduw kan verzoenen, is door hem op zijn beurt te achtervolgen en hem een naam te geven. ‘Ged sprak de naam van de schaduw uit, en op hetzelfde moment sprak de schaduw zonder lippen of tong hetzelfde woord: “Ged”. En de twee stemmen waren één stem.’

Alleen dwazen denken dat ze hun verleden achter zich kunnen laten. Het apocalyptisch denken van de ‘techbro’s’ is doordrenkt met het heldennarratief: er is slechts één man, één verlosser die de mensheid kan redden. In vergelijking met religieuze teksten richt Musk zich echter enkel op een zeer exclusieve groep. Het apocalyptisch denken van sciencefiction verwerpt de kortzichtige opvattingen van de heersende klasse. Het verbreedt zijn blik op de vele andere levens en personages binnen het universum en laat de mogelijkheden van collectiviteit zien. 

‘Soms helpt het om iets te benoemen – het een naam te geven of de naam ervan te ontdekken – om het te beginnen begrijpen. Als ik de naam van iets weet en weet waarvoor het dient, heb ik er nog meer grip op’, schrijft het hoofdpersonage Lauren in Parable of the Sower. We putten hoop uit het werk en leven tussen kunstenaars die besluiten te blijven: van kunststudenten die hun studie onderbreken om te protesteren tegen genocide tot doorgewinterde makers die rechtvaardigheid en permacultuur in hun praktijk integreren. In al deze praktijken resoneert een vorm van schaduwwerk: een manier om het rampdenken te benoemen, er grip op te krijgen, het te transformeren, en vruchtbare grond te creëren waarin iets nieuws kan groeien.