metropolis m

‘Het is hard tegen hard op het wereldtoneel tegenwoordig. De meedogenloze wereldorde houdt de schone schijn niet langer op. Alle franje is er nu af: rechtsstaat, democratie, mensenrechten – nergens voor nodig’, zo schreef de Turkse publicist Ece Temelkuran in De Volkskrant afgelopen zomer (d.d. 25.6.2025). Hij beschrijft in zijn in meerdere internationale kranten gepubliceerde opinietekst hoe het fascime een andere vorm aangenomen heeft, en zich niet voordoet als een intimiderende geüniformeerde ideologie, zoals het nazisme, maar als ‘cloud fascisme’. Dit is een wereldwijd succesvolle vorm van fascisme dat verpakt zit in allerlei algoritmes die miljarden mensen tot volgzame consumenten maakt. Zonder dat ze zich er echt bewust van zijn, onderwerpen ze zich aan een wereld die door een piepkleine elite met rabiaat anti-democratische uitgangspunten bestuurd wordt. Het idee dat we als normale burger nog iets aan die wereld kunnen veranderen hebben we al lang opgegeven.

Het is niet alleen de kritische stem in de nu nog vrije pers die zich zorgen maakt. Ook de kunst, een van de laatste platforms van het vrije woord in de wereld, is ongerust. Het programma Global Fascisms van Haus der Kulturen der Welt in Berlijn (13.9 t/m 7.12.2025) onderzoekt in een breed maanden durend programma van tentoonstellingen en presentaties hoe fascistische ideologieën zich vandaag de dag manifesteren in nieuwe gedaantes, verspreid over continenten. Een tentoonstelling met ruim vijftig kunstenaars onderzoekt de mechanismen die het fascisme in stand houdt. Van de rol van sociale media bij het creëren van echokamers die radicalisering versterken, tot het aanhalen van nostalgische mythen over ‘gouden eeuwen’ als instrumenten van autoritaire retoriek. Ook wordt gekeken naar de wisselwerking tussen hedendaagse kwesties zoals economische ongelijkheid, migratie en de politisering van religie bij het aanwakkeren van nationalistische sentimenten. Niet als kopieën van het Europese interbellumfascisme, maar als gemuteerde vormen waarin racisme, patriarchaat, nationalisme en kapitalisme elkaar versterken. De curatoren stellen dat het nodig is om fascisme te begrijpen als een ‘global condition’ die verweven is met hedendaagse machtsstructuren. Het programma zegt kunst niet alleen als een medium voor reflectie te positioneren, maar ook als een actieve kracht die autoritaire esthetiek en ideologieën uitdaagt. 

Ook op andere plekken wordt dit jaar gereflecteerd op het politieke klimaat. Ook dichter bij huis, bijvoorbeeld in de Appel, waar de tentoonstelling Sensing Interdependence (27.6 t/m 10.8.2025) kritisch onderzoekt hoe ecologische en sociale afhankelijkheden onder druk komen te staan in tijden van groeiend nationalisme en autoritair bestuur. Centraal staat een overzicht van het Italiaanse collectief Arts for the Commons (A4C), dat met video-archieven en performances de verbanden blootlegt tussen klimaatrechtvaardigheid, activistisch verzet tegen extractivisme, de rechten van ecosystemen en migratiepolitiek. Eveneens in CBK Zuidoost, waar de tentoonstelling Motherhood of the Nation (werktitel, najaar 2025) kunstenaars uit Nederland en Indonesië samenbrengt als reactie op nationalistische politiek en uitsluitingsmechanismen.

De eerder aangehaalde Temelkuran is niet wanhopig. Hij hoopt dat de term ‘cloud fascisme’ mensen opmerkzaam maakt voor het oprukkende fascisme en in beweging brengt, om zich te laten gelden met, zoals hij schrijft, ‘de stimulerende kracht van waardigheid’ en ‘de volle levenskracht van verzet, kunst, protest en poëzie’. Honderdduizenden mensen verzamelden zich in mei en juni in Den Haag om een rode lijn te trekken tegen Israëls agressie in Gaza. We willen niet alles accepteren en we hoeven ook niet alles te accepteren.