Wat zijn onze Prospects?
Een beurs van 24.000 euro lijkt voor een beginnend kunstenaar een zegen. Met het Kunstenaar Start stipendium biedt het Mondriaan Fonds beginnende makers tijd en ruimte om hun praktijk te ontwikkelen. Maar het komt niet zonder bagage. Het stipendium wordt gekoppeld aan een grootse presentatie op Art Rotterdam: Prospects. Daarmee verbindt een publiek fonds de ontwikkeling van startende kunstenaars direct aan de logica van de kunstmarkt, én aan andere controversiële markten. simon kentgens plaatst enkele kanttekeningen bij de vlootschouw van gesubsidieerd talent die het Mondriaan Fonds elk jaar op Art Rotterdam presenteert.
Elk jaar organiseert het Mondriaan Fonds tijdens Art Rotterdam een tentoonstelling met werk van beginnende kunstenaars. De deelnemende makers ontvingen het jaar daarvoor een stipendium van het fonds. Sinds 2013 vindt deze tentoonstelling plaats tijdens de kunstbeurs Art Rotterdam. Oorspronkelijk droeg zij de titel Prospects & Concepts; onder de vorige directeur werd deze naam ingekort tot simpelweg Prospects.
Bottleneck
Elke in Nederland gevestigde beginnend kunstenaar, die korter dan vier jaar is afgestudeerd van één van de erkende kunstacademies in Nederland, of korter dan vier jaar professioneel werkzaam is, kan zo’n stipendium aanvragen. Terwijl de meeste fondsen en subsidiegevers inzetten op projecten, met een meetbaar doel en impact, geeft het stipendium van Kunstenaar Start een beginnend kunstenaar een jaar lang de gelegenheid diens praktijk te kunnen ontwikkelen en verdiepen. De aanmelding moet een portfolio bevatten met daarin een overzicht van werken en beschrijving van de praktijk van de kunstenaar en een globaal plan hoe en waarmee de kunstenaar zich dat komende jaar wil ontwikkelen. Deze aanvraag wordt vervolgens beoordeeld door het Mondriaan Fonds, dat daar speciale commissies voor heeft opgetuigd. Deze commissies bestaan uit experts uit het veld: curatoren, kunstenaars en anderen die werkzaam zijn in de beeldende kunst. Wanneer toegekend ontvangt de kunstenaar een bijdrage van een jaar van € 24.900,00 (in 2025). Dit bedrag zit rond het minimumloon, maar toch, zeker voor een beginnend kunstenaar, is dit meestal een ongekende weelde. Als kunstenaar hoef je je even niet meer in allerlei bochten te wringen met bijbaantjes, het reageren op open calls, inschrijven voor wedstrijden en andere zaken, maar kun je je een jaar ongestoord richten op je eigen werk.
In de praktijk blijkt het stipendium vaak effectief te zijn. De meeste professionele kunstenaars hebben in het begin van hun carrière dit stipendium ontvangen, vaak twee keer (binnen vier jaar kan je twee keer aanvragen). Dit geeft tijd en ruimte om de kunstenaarspraktijk te ontwikkelen, waardoor het werk veelal rijker, gelaagder, interessanter wordt. Oefening baart kunst. Maar dat is niet het enige, een bijdrage van het Mondriaan Fonds geeft ook erkenning. Het feit dat het werk van een beginnende kunstenaar wordt gewaardeerd door een jury van erkende experts in het veld, opent vaak ook andere deuren. Het is niet voor niets dat kunstenaars, wanneer ze zo’n bijdrage ontvangen, dit vaak uitdragen op hun sociale media kanalen, meestal inclusief Mondriaan Fonds logo. Het Mondriaan Fonds stimuleert dit door bij een toegekende aanvraag stickers met het logo bij te voegen.
Andersom blijkt een afwijzing vaak ook bepalend. Beginnend kunstenaars die een aanvraag doen voor Kunstenaar Start, maar (soms meerdere malen) worden afgewezen, hebben minder tijd om hun werk te ontwikkelen. Het kost immers veel meer energie en kracht om op een vergelijkbaar niveau te komen, en je hebt het stempeltje van het Mondriaan Fonds niet achter je naam. Een bijdrage Kunstenaar Start blijkt daarmee een bottleneck te zijn in de Nederlandse kunstwereld.
Prospects
Om aan het publiek te kunnen tonen welke beginnende kunstenaars het voorgaande jaar een bijdrage Kunstenaar Start hebben gekregen, organiseert het Mondriaan Fonds elk jaar de expositie Prospects, tijdens Art Rotterdam. In 2013, toen Art Rotterdam nog gevestigd was in de Cruise Terminal, begon dit als kleine parallelle tentoonstelling in bioscoop LantarenVenster, op een steenworp afstand. Deze eerste Prospects & Concepts was gratis toegankelijk en tot ’s avonds laat open, zodat ook bioscoopgangers de tentoonstelling konden bezoeken. Art Rotterdam groeide uit haar jasje en verkaste naar de Van Nelle Fabriek. Daar werd Prospects & Concepts een volwaardig onderdeel van de beurs. Sindsdien wordt jaarlijks een van de hallen van de beurs volledig gewijd aan beginnend talent. Net zoals de beurs werd ook Prospects (& Concepts) elk jaar groter. Deden er in 2013 in LantarenVenster nog vijfendertig kunstenaars mee, in 2019 waren dit er zevenenzestig en in 2025 toonde het Mondriaan Fonds honderdzestien kunstenaars. Elk jaar pakt het Mondriaan Fonds hiervoor flink uit. Er wordt een externe curator ingehuurd, een professioneel bureau voor tentoonstellingsontwerp tovert de kale hal om, er wordt jaarlijks een publicatie uitgegeven met het werk van de deelnemende kunstenaars, en elk jaar wordt de minister van cultuur (OCW) uitgenodigd en rondgeleid langs de werken. Het gewone publiek moet om Prospects te bezoeken een toegangskaartje voor Art Rotterdam kopen, in 2025 kostte een regulier ticket €22,50. Dit ticket biedt één dag toegang tot de vier dagen durende beurs.
Inmiddels hebben sinds 2013 zo’n 900 kunstenaars een Kunstenaar Startstipendium ontvangen. Verreweg de meeste van hen hebben meegedaan aan de Prospects expositie. Het Mondriaan Fonds communiceert de uitnodiging ook direct in de toekenningsbrief. Formeel is deelname aan de Prospects tentoonstelling niet verplicht, de kunstenaar kan weigeren. In de praktijk is dit echter lastig, het succes van een beginnend kunstenaar draait voor een groot deel om zichtbaarheid. Daarbij is de prestige die hangt aan de tentoonstelling en de (toekomstige) afhankelijkheid van het Mondriaan Fonds ook belangrijk. Het is niet in het belang van de kunstenaar om bij voorbaat al deuren dicht te gooien, zeker niet bij het Mondriaan Fonds dat zoveel lagen van de Nederlandse kunstwereld financiert. In de constante precariteit waar de meeste kunstenaars onder werken moet deze druk niet onderschat worden.
Verkoopbare kunst
Maar waarom organiseert het Mondriaan Fonds eigenlijk een tentoonstelling? Haar kerntaak, te lezen op de website, is opereren als ‘financier en aanjager van de beeldende kunst- en erfgoedsector in Nederland en het Caribisch deel van het Koninkrijk en [bijdragen] aan relevante projecten, presentaties en activiteiten in binnen en buitenland, daar waar de markt dit (nog) niet doet.’ Dit doet het door middel van het verstrekken van beurzen en subsidies aan individuele kunstenaars, maar ook aan instellingen zoals presentatieruimtes en galeries. Hierbij draagt het fonds bij aan makers en initiatieven vanuit het veld. Waarom stelt het Mondriaan Fonds zelf een expositie samen? Valt dit onder de taak van het fonds?
Art Rotterdam is een kunstbeurs en heeft daarmee dus een commercieel doel. Dat een publiek kunstfonds zich dus zo expliciet verbindt aan een commerciële organisatie is daarmee opmerkelijk te noemen. Door zelf een expositie samen te stellen plaatst het fonds zich bovendien op de stoel van een presentatieinstelling voor hedendaagse kunst. En juist presentatieinstellingen zouden het budget dat wordt gestoken in Prospects goed kunnen gebruiken om exposities voor beginnende kunstenaars te organiseren.
In de commerciële kunstwereld staat het kunstobject centraal, het schilderij, de sculptuur of anderszins, het moet immers verkoopbaar zijn. Wat als je als kunstenaar een ander soort werk maakt, bijvoorbeeld community-based art, kunst in de openbare ruimte, performatieve kunst, internetkunst of werkt binnen collectieven? Kunstenaars zetten zich de laatste jaren meer en meer af tegen een kunstwereld die zich vooral richt op de commodificatie van het kunstobject. Er wordt gewerkt in situ, in workshops, collectieven, of in gemeenschappen. Het resultaat is vaak niet een ‘ding’, maar een gezamenlijk gedragen proces, platform of infrastructuur. Denk bijvoorbeeld aan een door kunstenaars gerunde ontmoetingsplek of sociaal netwerk op internet.
Dat het Mondriaan Fonds zich expliciet aansluit bij Art Rotterdam forceert beginnende kunstenaars in deze dwingende mal. De beginnend kunstenaar heeft lang niet altijd (vaker niet dan wel) een uitgekristalliseerde praktijk. Het Kunstenaar Start stipendium is juist bedoeld om dit verder te ontwikkelen. Door een toekenning direct te verbinden aan een expositie tijdens Art Rotterdam, stuurt het Mondriaan Fonds beginnende kunstenaars richting een praktijk waarin het kunstobject centraal staat en waarin marktgericht maken aangemoedigd wordt. Het biedt een beperkt perspectief op wat kunst kan zijn en in welke contexten het kan bestaan. Kunstenaars zijn hier gewild of ongewild ontvankelijk voor. Ze functioneren nooit in een isolement. Wanneer een beginnend kunstenaar een jaar lang werk ontwikkelt met het vooruitzicht dit te tonen op Art Rotterdam, laat dit zijn sporen achter in het soort werk dat wordt gemaakt. Natuurlijk is dit per kunstenaar verschillend, en gaat ieder hier op een eigen manier mee om. Maar over het algemeen kan je concluderen dat het werk dat getoond wordt tijdens Prospects, objectgericht is en weinig de grenzen opzoekt van wat kunst zou kunnen zijn. Zou een beginnende Bas Jan Ader binnen Prospects zijn performances ontwikkeld hebben? Of een jonge Jeanne van Heeswijk de radicale sociale praktijken?
Zichtbaarheid creëren is belangrijk, maar er zijn andere manieren waarop dit mogelijk is. Manieren die beter aansluiten bij de precaire staat van de wereld en de positie van kunstenaars daarbinnen
Militarisme
Een groot deel van de (jonge) kunstenaars zijn steeds kritischer op de systemen die de grote crises veroorzaken in onze maatschappij: de klimaatcatastrofe die ons boven het hoofd hangt, voortdurende genocides, een ontplofte woningmarkt, de druk op vrouwen- en LGBTQ+rechten. De wereld staat op springen. Deelname aan een kunstbeurs levert daarmee een onmogelijke keuze op: of meedoen in een destructief vrijemarktsysteem en zichtbaar zijn, of niet meedoen en daarmee belangrijke potentiële kansen missen en een kunstenaarscarrière op het spel zetten. Een catch 22.
Het afgelopen jaar is deze keuze nog verder op scherp gesteld. Art Rotterdam is sinds 2025 verhuisd van de Van Nelle Fabriek naar het grotere Ahoy in Rotterdam-Zuid. Deze locatie biedt meer ruimte voor de beurs en dus ook voor de Prospects tentoonstelling. Evenementenlocatie Ahoy host door het jaar heen onder andere concerten, sporttoernooien en beurzen. Een van de beurzen waar Ahoy onderdak voor biedt is de NEDS wapenbeurs, die elk jaar in november wordt gehouden. Tijdens deze beurs presenteren internationale wapenfabrikanten, overheden en kennisinstellingen de laatste snufjes op gebied van militaire technologie, high-tech surveillance, drones en ander wapentuig. Op de beurs staan onder andere grote Israelische wapenproducenten (al zijn die in 2025 geweerd na protesten) en Nederlandse Defensie. Er worden onderling contracten gesloten en er wordt aan matchmaking gedaan. De beurs is zeer omstreden, elk jaar organiseren activisten een demonstratie voor de deur. Op de website van Ahoy wordt de wapenbeurs niet genoemd.
Vanzelfsprekend is het Mondriaan Fonds zelf niet direct onderdeel van wapenhandel, maar door ruimte te huren van, en dus geld over te maken aan, een organisatie die dit jaarlijks mede mogelijk maakt, wordt duidelijk hoe verweven deze structuren zijn geworden. Voor deelnemende kunstenaars wordt het dilemma groter: exposeer ik op een plek die de facto wapenhandel op eenzelfde voet zet als kunsthandel, of weiger ik en zet ik daarmee mijn carrière op het spel? In september vorig jaar publiceerde het collectief Collective Refusal een open brief aan het Mondriaan Fonds, waarin zij zich uitspreken tegen de zogenaamde neutraliteit van het Fonds. Ook zij bekritiseren hoe het Fonds jonge kunstenaars binnen deze militaristische systemen positioneert en roepen het Fonds op tot verantwoordelijkheid, veroordeling van en terugtrekking uit Ahoy en een uitspraak tegen militarisme en artwashing.
Het voorbeeld van de wapenbeurs maakt iets fundamenteels zichtbaar: de kunstwereld opereert niet in een vacuüm. Een tentoonstellingslocatie is geen neutrale plek, een fonds is geen neutrale speler. Dit geldt op sociale, economische en ecologische gebieden. Hoe duurzaam is het om een grote tentoonstelling uit de grond te stampen die na vier dagen weer verdwijnt? Wat betekent het wanneer een rijksfonds kunstenaars richting een kunstwereld duwt waarin het vooral draait om de financiële waarde van een object? Hoe verantwoord is om met publiek geld gesubsidieerde kunst op een plek te tonen waarvoor bezoekers commerciële entree moeten betalen en de museumkaart niet geldig is? En dit bovendien in Rotterdam-Zuid, waar een groot deel van de bevolking onder de armoedegrens leeft?
Voor de productiekosten van elke Prospects kunnen (een voorzichtige schatting) zeker vijftien kunstenaars een jaar lang leven en werken. Zichtbaarheid creëren is belangrijk, maar er zijn andere manieren waarop dit mogelijk is. Manieren die beter aansluiten bij de precaire staat van de wereld en de positie van kunstenaars daarbinnen. Het Mondriaan Fonds zou veel nadrukkelijker rekenschap kunnen geven van de rol die het hierin zelf speelt. In het huidige Nederlandse kunstenveld is het fonds niet alleen faciliterend, maar ook normstellend. Juist daarom zou het Mondriaan Fonds een werkelijk voorbeeld kunnen geven: door een prospect te bieden dat zich niet verschuilt achter de holle beloftes van vrijemarktwerking, maar kunstenaars zelf de mogelijkheid geeft hoe, waar en met wie ze hun werk tonen.
METROPOLIS M KAN NIET ZONDER JE STEUN
Trouwe lezers vormen het fundament van Metropolis M. Wij kunnen niet zonder je steun. Je kunt ons steunen door een jaarabonnement af te sluiten. Het eerste jaar krijg je 40% korting. Een regulier jaarabonnement kost 58 euro. Er zijn ook kortingsabonnementen. Studenten/65plussers/CJP-ers/Personen met een minimuminkomen en PLATFORM BK-leden betalen slechts 36 euro voor hun jaarabonnement. Op DEZE PAGINA lees je meer over de verschillende abonnementssoorten en kun je je direct aanmelden.
BIJ VOORBAAT DANK!
simon kentgens
(hij/hem) is kunstenaar, docent en onderzoeker, met een focus op zelforganisatie en collectieve autonomie. Hij maakt deel uit van het collectief Sunflower Soup, waarmee hij onder meer cureert voor Plaatsmaken in Arnhem. Deze zomer presenteert Sunflower Soup de tentoonstelling PPP bij TENT in Rotterdam. Daarnaast is hij initiatiefnemer van Clublokaal Breda, een kunstruimte gericht op collectieve praktijken.
