Beelden in Leiden – In de geest van verzet – Zomerwandeling #1
Deze zomer publiceren we een aantal teksten over wandelingen, parallel aan de mini-special over de populariteit van de wandelende beschouwing in Metropolis M Nummer 3. Hoe kunnen we lopend, struinend, sloffend en flanerend onze blik verruimen? De eerste zomerwandeling leidt naar Leiden waar je alleen dit weekend nog kunt genieten van de jaarlijkse editie van Beelden in Leiden.
Eerder deze zomer werd bekend dat Beelden in Leiden zijn gemeentelijke subsidie dreigt te verliezen en daarmee in zijn voortbestaan bedreigd wordt. Deze kleine beeldenroute aan de Hooglandse Kerkgracht heeft zich in tien jaar tijd bewezen als Nederlands kleinste maar ook fijnste beeldenroute, met een sterke focus op jonge kunstenaars die bijeen worden gebracht door jonge curatoren, doorgaans onder een scherp geformuleerd concept. Het is bovendien een route die zich verbindt aan particulier opdrachtgeverschap, met de aankoop van een werk uit elke editie voor de stad. Elke editie heeft ook een juryprijs.
Afgelopen jaren zag ik er edities die waren samengesteld door Lieneke Hulshof, Suzanne Wallinga en Peter van der Es en Adam Nillissen van Unfair, met werk van onder anderen Lungiswa Gqunta, Riet Wijnen, Vibeke Mascini, Bas Oussoren, Caz Egelie, Brigitte Louter en Lazif Lopulissa, rondom thema’s die zich veelal verbinden aan Leiden als een stad van kennis en wetenschap.
Ik bezoek de tentoonstelling dit jaar als er op de gracht ook een stripbeurs plaatsvindt, half op straat, half in de Hooglandse kerk, op de kopse kant van de gracht. Daarbij valt op hoe de zachte bocht zich perfect voortzet in de kerk, die zich met openstaande deuren voordoet als een overdekte straat, precies zoals je dat ook kent van oude schilderijen, met een kerkinterieur voorzien van wereldse tafereeltjes, met wat kletsende mensen en een spelende hond.
De editie van dit jaar is samengesteld door Mette Samkalden en Rob de Melker die opereren onder de naam Kunstmest. Ze hebben de tentoonstelling de titel Kennis van het hart gegeven en gewijd aan een toespraak van professor Rudolph Cleveringa, die op 26 november 1940 in verzet kwam tegen het ontslag van Joodse collega’s. Zijn toespraak wordt in deze editie van Beelden in Leiden symbool gesteld voor moed en doorzettingsvermogen in tijden van onrecht. Wat kan met andere woorden de rol van kunstenaars zijn in deze door crises en conflicten beheerste tijd? Zeven kunstenaars kregen van de curatoren de opdracht werk te maken in ‘de geest van verzet’.
Falen is even dichtbij als succes, wetend dat heldenmoed maar aan een enkeling gegeven is
Wie op grond van dit aan persoonlijke moed verbonden verhaal een politieke, wellicht sterk activistische editie verwacht, komt bedrogen uit. Het is eerder een redelijk bezonken, zelfs timide editie, met werk dat zich met een zekere afstand, zelfs wat vertwijfeld tot Cleveringa’s uitgesproken moed verhoudt. Weerstand, als aanwezig, wordt op symbolische manier weergegeven, niet als een politieke missie, maar als een persoonlijke opdracht waar de tijd of je wilt of niet soms om vraagt, maar niet iedereen even goed toe in staat is. Falen is even dichtbij als succes, wetend dat heldenmoed maar aan een enkeling gegeven is.
Zie het ongemak dat Alban Karsten communiceert met zijn grote rode scheefgetrokken banken. Op zich een goed idee om in de openbare ruimte op deze gracht zonder stadsmeubilair tijdelijk wat banken neer te zetten, maar die van Karsten zijn onhandig half omhoog geklapt, waardoor het een hele klus is om er op te zitten. Aan de onderkant van de zetels worden bewerkte misericordes zichtbaar, houten steunen die normaal gesproken dienen om monniken te ondersteunen als ze lang moeten staan, maar hier zinloos onder de zitting hangen. Uitdagend kun je zeggen, dit meubilair, maar ook wat ontoegankelijk.
Typerend voor de hier getoonde opvattingen van weerstand is ook de vergrote uitvoering van de Robin Hood-pet met pijl. Tom Putman claimt het herkenbare attribuut van zijn jeugdheld als een symbool van karakter, lef en mededogen. Maar de hoed ligt er wat verloren bij, als een fremdkörper de afwezigheid van zijn moedige drager uit te beelden.
Heldhaftiger toont zich Martin Toluku, die vorig jaar indruk maakte met zijn presentatie op de Rijksakademie Open Studios. Voor Leiden maakte Toluku een figuur die zijn spiegelbeeld door een muur probeert te trekken. Moed is een overwinning van angst, zo stelt Toluku refererend aan Nelson Mandela. Op mij komt het beeld vooral over als een zelfportret dat het maken van de kunstenaar uitbeeldt als een persoonlijke overwinning op een uiterst weerbarstig materiaal, een vorm van zelfrealisatie die niet eenvoudig is.
Heldhaftig in die zin is ook Natalia Papaeva, die al jaren werk maakt dat refereert aan Boerjatië, het gebied in Oost-Siberië waar ze geboren is en waarvan de cultuur bedreigd wordt door jaren van Russische overheersing. Hier in Leiden toont ze zich van een iets andere kant, niet zozeer politiek en gericht op de kolonale politiek van Rusland, maar meer zelfreflectief. Centraal op de gracht ligt een enorme aluminium prop vol doorgestreepte woorden. Hij ligt hier als een zinnebeeld van de wanhoop van de schrijver / kunstenaar om zijn gedachten op papier te krijgen. De prop verbeeldt niet het opgeven van deze schrijfstrijd, het in woede weggesmeten papier, maar juist de volharding van de auteur die tegen alle klippen op een uitweg vindt voor diens taligheid. En de moeite die het kost om daar te komen.
Hier in Leiden, op deze wat deftige gracht waarin bijna elk huis wel een prominente boekenkast in de voorkamer heeft staan, zie je de prop in gedachten van alle kanten uit de studeerkamers vliegen, als zinnebeeld van een tentoonstelling die niet de zozeer de wetenschap en het verdiepende inzicht wil vieren, maar vooral de moeizame weg ernaartoe.
Beelden in Leiden, Hooglandse Kerkgracht, Leiden, t/m 3.8.2025 Meer info HIER
Domeniek Ruyters
is hoofdredacteur van Metropolis M
