metropolis m

Terwijl ik een stukje gedroogde klei in mijn mond stop, doet het kraken en knarsen mij denken aan het proces van omploegen, sprayen en oogsten. In de landbouw wordt aarde vaak gereduceerd tot een drager van gewassen, een bron waar mensen oneindig uit mogen putten. Met het gebruik van pesticiden en het planten van monoculturen, laten we niets meer aan het toeval van aarde over. Het ‘schoonspoelen’ van aarde en grootschalige verbouw steelt biodiversiteit, maar beantwoordt wel aan de groeiende economische vraag naar goedkoper voedsel. Nederland is dan ook het tweede exportland van landbouwproducten ter wereld. 

Kunnen we ons op een andere manier tot aarde verhouden, via de praktijk van aarde-eten? Een treffend voorbeeld daarvan is de consumptie van Pimba in Suriname: in het Museum of Edible Earth is hier een monster van te vinden. In een korte film leer ik hoe deze eetbare kalk uit moerassige gebieden wordt gewonnen, om vervolgens verpoederd en gekneed te worden tot kleine balletjes. Om de bacteriën te doden, worden deze nog kort geroosterd of gedroogd. Pimba wordt gegeten binnen de traditionele Winti religie om contact te maken met je voorouders, misselijkheid bij een zwangerschap te verhelpen, of gewoon als snack. De Surinaamse bevolking bedeelt aarde daarmee een helende en verbindende waarde toe.  

In Nederland komt geophagy weinig voor. In het Westen wordt het zelfs als psychologische stoornis beschouwd, genaamd Pica. Het verwijst naar de drang om niet-eetbare dingen te consumeren, zoals haar, steentjes, houtschilfers en aarde. Op een grote kaart met aardemonsters die aan de muur hangt, is af te lezen hoe aarde-eten in veel landen wel een gewoonte is. In de film reageert de lokale Surinaamse bevolking dan ook beduusd wanneer ze horen dat Nederlandse winkels een boete kunnen krijgen voor de verkoop van waren als Pimba. 

Er zijn niet alleen culturele, spirituele en medicinale redenen om aarde te eten, zij heeft ook veel voedingswaarde en kan zo helpen bij het herstel van een meer harmonieuze relatie met het land. Masharu gaat hierop in met hun project Compost as Superfood, tentoongesteld op de tweede verdieping van Clublokaal. Een groot scala aan verpotte compost staat uitgestald door de tentoonstellingsruimte, waarvan enkele via (thermo)meters gemonitord worden. Door de vochtigheidsgraad, temperatuur (warmte ontstaat door microbiële activiteit) en het zuurstofniveau te bewaken, wordt er gezorgd dat het composteren hygiënisch is. Compost ontstaat uit de natuurlijke afbraak van organisch materiaal zoals groente, fruit en tuinafval door bacteriën, schimmels en bodemdieren. De geconcentreerde voedingsstoffen in compost kunnen uitgeputte landbouwgrond weer vruchtbaar maken. Juist die voedingsstoffen maken het ook interessant om niet enkel de gewassen van die grond te consumeren, maar direct de compost zelf, stelt het project.

Een film op de tweede verdieping van Clublokaal presenteert verschillende composteerders die, als onderdeel van het project Compost as Superfood, recepten en methodes delen om compost te produceren voor menselijke consumptie . Groente, fruit en wormen verdwijnen in grote compost bakken, die om de zoveel tijd gevoed en geproefd worden. Daar waar we meestal de focus leggen op welke gewassen we in onze mond stoppen, wordt hiermee de aandacht verschoven naar wat we de aarde voeden. Composteren is daarmee een hands-on praktijk om actieve producenten van aarde te zijn, in plaats van enkel passieve consumenten.

Ondanks de claim dat compost een superfood kan zijn, wordt er in de tentoonstelling wel gewaarschuwd: het eten van aarde is op eigen risico, met name compost. Compost bevat namelijk meer organische materialen en bacteriën dan kalk of klei, waardoor het risicovoller is om te eten. Het kan gevaarlijk zijn om aarde te eten juist omdat het een levend, ademend, verterend en metaboliserend organisme is. Aarde is geen dode, levenloze en lege massa, maar bestaat uit zand, modder, stenen en mineralen, en levende wezens zoals planten, bacteriën, schimmels, wormen en insecten. De microscopische beelden en microbiologische testen die aan de muur hangen, maken dit verborgen leven van bacteriële gemeenschappen in compost zichtbaar. In een video van een wormen-hotel zien we de aarde nog concreter als levend organisme, door de cruciale rol van wormen in het afbreken van organisch materiaal.

Wat de specifieke gevaren kunnen zijn van aarde-eten, wordt in de tentoonstelling niet uitvoerig benoemd: iets waar ik wel benieuwd naar was geweest. Het verkennen van de mogelijke gevaren van aarde-eten kan een uitgangspunt zijn om onze relatie met aarde te herstellen.

Ideeën rondom individualiteit, onafhankelijkheid en puurheid van de mens maken dat we onze handen niet meer opzettelijk vies maken. Onze huid geeft de illusie dat niets ons lichaam onopgemerkt binnendringt, en met desinfectie doekjes en handen wassen proberen we onszelf te steriliseren van alles dat niet menselijk is. Maar, wanneer we erkennen dat onze telefoons meer bacteriën dragen dan een wc-bril, een mens uit ongeveer evenveel bacteriën als menselijke cellen bestaat, en een deel van deze bacteriën het voedsel verteert in ons darmstelsel (ook wel: microbioom), realiseren we dat mensen überhaupt geen onaangetaste, onbevlekte wezens zijn.

We leven, niet ondanks, maar omdat we besmet zijn met meer-dan-menselijke wezens. Vanuit deze redenering kunnen we leren om minder bang te zijn om te leven in flux, risico’s of compromissen. Het maakt ons ontvankelijk om aarde-eten werkelijk als praktijk aan te nemen. Masharu beschrijft in een zaaltekst dan ook: ‘The more I read about the dangers of eating compost, the more I wanted to eat it.’

Via de herinterpretatie van aarde als levend multispecies organisme, en compost als superfood laat de tentoonstelling niet alleen groenteschillen, maar ook ons begrip van ‘zelf’ of ‘mens’ composteren. Enkel en alleen mens, dat zijn we nooit geweest. Net als compost zijn we een meer-dan-menselijke samenstelling of assemblage die in een constante staat van opbouw, afbraak, invasie en transformatie verkeerd. Zowel de aarde onder onze voeten als onze menselijke lichamen zijn bewoond en besmet: een constante dans tussen rijp en rot.

Dat vindt ook Platform DIS: de tweede speler in de tentoonstelling. Platform DIS is een onderzoeksplatform dat kunstenaars, wetenschappers, beleidsmakers, docenten en anderen samenbrengt rond eco-sociale vraagstukken. Hoe Platform DIS in de tentoonstelling verweven is, komt niet direct naar voren. Overblijfselen van tekeningen, woordwebben en schetsen wijzen op samenkomsten en workshops die hebben plaatsgevonden. Ze tonen hoe gewassen die ons voeden zichzelf gevoed hebben met stoffen en microben uit de bodem. En hoe deze weer in ons lichaam terecht komen. Hieruit kan ik opmaken dat Platform DIS mensen beschouwt als processen die met alle aardbewoners samenwerken, samenleven en samen eten. Het maakt ons tot de meer-dan-menselijke wezens die we zijn.

Wanneer we onszelf beschouwen als meer-dan-menselijke, besmette wezens, vraag ik me af of onze darmbacteriën ook een reden zijn dat mensen aarde eten. In een zaaltekst lees ik dat er bacteriën zijn die zowel in de aarde als in onze lichamen leven. Craven of vragen deze bacteriën om ons tot de aarde te begeven? Deze hypothese wordt in de tentoonstelling niet verder uitgewerkt, al zou dit naar mijn mening een waardevolle stap zijn om geophagy op een begripvolle en belichaamde manier aan de bezoeker te introduceren. De potten en petrischalen met compostmonsters, en de microscopische foto’s van bacteriegemeenschappen ogen dan minder lichaamsvreemd, maar eerder als verwant.