De alomtegenwoordigheid van instructies – How To: Living Through Instructions bij Garage Rotterdam
Vorig jaar kreeg curator en onderzoeker Marijn Bril de Garage Rotterdam Prijs voor Jonge Curatoren. De winnaar van deze prijs voor curatoren onder de 35 mag bij deze kunstruimte een tentoonstelling samenstellen. Als uitgangspunt koos Bril een onderwerp dat haar al langer bezighoudt: de invloed van gebruiksaanwijzingen op ons dagelijks leven. Merthe Voorhoeve bezoekt de tentoonstelling.
Wanneer ik de deur van Garage Rotterdam binnenstap, sta ik plots voor een monsterlijk groot fitnessapparaat. De machine reikt boven me uit en heeft een intimiderend effect. Het is onduidelijk voor welke oefeningen de vele hendels en stangen bedoeld zijn. Gesture Exhaustion Reformer (for Efficient Training) (2026) is een werk van Coralie Vogelaar, in wiens praktijk de relatie tussen technologie en het menselijke lichaam vaak centraal staat. Het sportapparaat is niet bedoeld als commentaar op fitnesscultuur, maar als een fysieke verbeelding van de op het eerste gezicht zinloze lichaamsgebaren die ons worden aangeleerd door digitale technologieën, zoals het eindeloze swipen op een smartphone. Instructies zijn hier ingebed in machinale systemen.
Iets verder in de ruimte bekijk ik een verzameling houtsneden die op ogenschijnlijk willekeurige volgorde aan de muur hangen. De houtsneden vormen een verzameling uiteenlopende beelden: ik zie geweren, maar ook een betraand mannengezicht. Het is een nieuw werk van de Rotterdamse kunstenaar Lana Mesić, die voor dit project afbeeldingen verzamelde die behoorden tot het lesmateriaal van het vak Algemene Volksverdediging en Sociale Zelfbescherming dat werd gegeven in socialistisch Joegoslavië. Door de afbeeldingen enigszins los te koppelen van hun oorspronkelijke context, kunnen ze nieuwe associaties en verlangens oproepen, waaronder homo-erotische, zoals bij een beeld van een groep mannen in een doucheruimte. Het betraande mannengezicht hoort bij een les over traangas, maar wordt plots een intiem beeld van mannelijke kwetsbaarheid.
Een tweede werk van Mesić is te zien aan de overkant van de ruimte; een video-installatie waarin de armen van haar Kroatische moeder gefilmd worden terwijl zij laat zien hoe je een Joegoslavisch Zastava M48-geweer hanteert. Opnieuw staat in dit werk de manier waarop instructies inwerken op het lichaam centraal: hoewel de defensielessen decennia geleden in de jeugd van Mesićs moeder hebben plaatsgevonden, hebben de gebruiksaanwijzingen zich genesteld in haar lichamelijke geheugen.
Thema's
Opnieuw staat in dit werk de manier waarop instructies inwerken op het lichaam centraal: hoewel de defensielessen decennia geleden in de jeugd van Mesić’s moeder hebben plaatsgevonden, hebben de gebruiksaanwijzingen zich genesteld in haar lichamelijke geheugen.
Midden in het brede gedeelte van de zaal, een open ruimte met dakramen waar licht doorheen stroomt, is werk te zien van twee kunstenaarsduo’s. Mijn oog valt op de serie video-installaties van Eva en Franco Mattes, twee pioniers op het gebied van post-internetkunst. Hun werk The Bots (2020) komt voort uit onderzoek naar content moderators. Dat zijn werknemers die voor grote platforms zoals Facebook of Meta uren achter elkaar content moeten bekijken die mogelijk niet aan de huisregels van deze platforms voldoet.
Drie beeldschermen zijn elk gemonteerd op de achterkant van een bureau. De bureaus zijn van hetzelfde merk is als de bureaus die worden gebruikt in Facebooks moderatiecentrum in Berlijn. Voor dit project interviewde het duo werknemers van dit centrum over hun werk, waar zij onder andere vertellen over de bijna constante blootstelling aan expliciet geweld en seksueel misbruik. Om de identiteit van de moderators te beschermen, zijn in de video’s acteurs te zien die zichzelf filmen met hun telefoon terwijl ze de getuigenissen van de moderators voordragen en tegelijkertijd make-up aanbrengen op hun gezicht. Dit laatste is een belangrijk en opvallend detail: de video’s verwijzen naar het format van fake make-up tutorials: een tactiek die sommige internetgebruikers inzetten om content moderatie te omzeilen en op slinkse wijze haatzaaiende of politiek gevoelige content te verspreiden. De vorm van de video’s haken zo op ingenieuze wijze in op de inhoud en context van het project, wat het werk tot een mooi rond geheel maakt. Instructies horen binnen content moderatie te zorgen voor een veiliger internet, maar het werk van Eva en Franco Mattes laat zien hoe deze aanpak niet waterdicht is en daarnaast leidt tot emotionele onveiligheid voor de moderators die het vuile werk moeten doen.
De schaduwzijde van zulke computergestuurde systemen komt ook duidelijk naar voren in Places of Articulation: Five Obstructions (2020) van Effi en Amir. Dit werk, ook bestaande uit verschillende video-installaties, onderzoekt een dialectherkenningssysteem dat sinds 2018 wordt ingezet bij asielprocedures in Duitsland. Op de video’s delen vijf personen hun ervaringen met dit systeem, terwijl op het scherm visualisaties te zien zijn van metingen en analyses van hun stem die live worden uitgevoerd terwijl ze hun verhaal doen. Het dialectherkenningssysteem moet ervoor zorgen dat de Duitse immigratiedienst de opgegeven afkomst van migranten kan controleren. Een abstract systeem dat de immense diversiteit aan dialecten en accenten onmogelijk kan omvatten, wordt op deze manier een in- en uitsluitingsmechanisme.
Brils interesse voor digitale technologieën komt duidelijk naar voren in haar curatoriële keuzes. De tentoongestelde interpretaties van het thema zijn daarnaast grotendeels hedendaags en hebben vaak een politieke of maatschappelijke inslag. Instructies worden veelal neergezet als middel om lichamen te trainen, controleren en onder de duim te houden. Dat deze invalshoek veel ruimte krijgt in de tentoonstelling is niet gek; het is moeilijk te ontkennen dat ons gedrag vandaag de dag enorm gestuurd wordt door digitale systemen.
Het is moeilijk te ontkennen dat ons gedrag vandaag de dag enorm gestuurd wordt door digitale systemen.
De tentoonstelling begint echter wat te schuren wanneer deze hedendaagse interpretaties samenkomen met meer formalistische en kunsthistorische werken. Zo zijn de ramen van Garage Rotterdam en de achterwand van de ruimte getooid met abstracte lijnen die behoren tot een lopend project van kunstenaar en architect José Quintanar, waarin hij Nederlandse landschappen via abstracte lijntekeningen vastlegt. Quintanar legt zichzelf zo een specifieke werkwijze op, waardoor instructies een soort methode worden. Deze invalshoek is op zichzelf interessant, maar ligt inhoudelijk zo ver af van de andere werken waardoor het een beetje een vreemde eend in de bijt blijft binnen de tentoonstelling.
Een ander opvallend onderdeel van de tentoonstelling is het werk Grapefruit (1964) van Yoko Ono, een kunstenaarsboek dat wordt gezien als een vroeg voorbeeld van de conceptuele kunst. In de tentoonstelling zijn drie pagina’s van dit werk opgenomen waarop drie korte instructies of ‘eventscores’ staan die de kijker instrueren om een bepaalde situatie of actie te verbeelden. Deze beelden, waarvoor de kijker zich actief moet inspannen, vormen zo een imaginair kunstwerk. Hoewel het een mooie kans is om zo’n iconisch kunsthistorisch werk te kunnen presenteren binnen dit thema, valt het toch wat buiten de toon van de rest van de tentoonstelling. Dit komt doordat veel van de werken een politiek geëngageerde positie innemen, waardoor de werken die dit niet expliciet doen een wat afwijkende indruk achterlaten. Dit effect wordt nog eens versterkt doordat de werken die de macht van digitale technologieën onderzoeken de overhand hebben in de ruimte.
How To: Living Through Instructions biedt een divers scala aan mogelijke interpretaties van het thema ‘instructies’ en zit visueel sterk in elkaar, maar doordat de verschillende perspectieven niet altijd een dialoog met elkaar aangaan laat de tentoonstelling ook een wat gefragmenteerde indruk achter.
How To: Living Through Instructions is tot en met 19 juli te bezoeken bij Garage Rotterdam
Merthe Voorhoeve
doet de RMA Cultural Analysis aan de Universiteit van Amsterdam en is eindredacteur van Simulacrum Magazine
