metropolis m

Tussen Ruigoord en een Vinexwijk ligt een wereld van verschil. De mentale discrepantie tussen een vrije pioniersgeest en gereguleerde aanpassing zou je immens kunnen noemen. Wat de esthetische invulling betreft hetzelfde verhaal: het is Jason Rhoades versus Donald Judd. Toch zijn er punten aan te wijzen waarop elementen van het ene nederzettingsprincipe (chaotisch, organisch) het andere (georganiseerd, artificieel) aanraakt en beïnvloedt, of zou moeten beïnvloeden. Binnen de architectuurtheorie en stedelijke vormgeving wordt het onderzoek naar schijnbaar onbeheersbare processen als flow en chaos al geruime tijd als noodzakelijk ingrediënt voor de vormgeving van de openbare ruimte beschouwd. De tentoonstelling Border Conditions in 66 East in Amsterdam onderzoekt deze verschillende grensgebieden. Zo worden de verschillen tussen tussen Ruigoord en Vinex onderzocht door Olga Russel in haar videodocumentaire Vinexit.

De titel van de tentoonstelling verwijst naar de masteropleiding architectuur aan de TU Delft, waarvan de resultaten als tentoonstelling bijeen zijn gebracht in 66 East Centre for Urban Culture. Deze eerder dit jaar geopende tentoonstellingsruimte is gehuisvest in een woonwijk in de Indische Buurt in Amsterdam en heeft zich tot doel gesteld innovatieve interdisciplinaire projecten, studies en posities met betrekking tot onze stedelijke omgeving onderdak te bieden. De nadruk van de stichting ligt op architectuur en stedenbouw, maar aandacht gaat ook uit naar de ontwikkeling van een discours vanuit nevendisciplines als beeldende kunst, muziek en vormgeving. De titel van de tentoonstelling functioneert dan ook op verschillende niveaus: zowel de grenzen tussen de verschillende culturele disciplines, als die in geografische zin worden in Border Conditions aan een onderzoek onderworpen. In de meeste projecten wordt de fysieke structuur van een grensomgeving zichtbaar gemaakt aan de hand van kaarten en plattegronden, op basis van een conceptuele benadering van het begrip grens – de gevolgen van grenzen voor economische verhoudingen in een stad, bijvoorbeeld, of de effecten daarvan op zintuiglijke waarneming. Uiteindelijk gaat het in de tentoonstelling om de invloed die grenssituaties uitoefenen op het collectieve menselijke gedrag, en de vorming van alternatieve modellen van collectieve identiteit in de stedelijke omgeving. De formalisering van de openbare ruimte door middel van regulering en territoriale afbakeningen schept bijvoorbeeld mogelijkheden voor afwijkend gedrag en ongeplande improvisaties.

Dit laat SMAQ (Sabine Müller en Andreas Quednau) zien aan de hand van een analyse van de stad Caracas. Volgens hen is er een ‘moleculair ingrijpen’ in het dagelijkse stadsleven waarneembaar. In hun project City boids – molecular urbanism geeft het duo drie verschillende voorbeelden van hoe gemeenschappen hun alternatieve paden banen door de van bovenaf opgelegde vormgeving van de stad. Straatverkopers, stop-and-go verkopers (die wachtende auto’s aflopen met hun koopwaar), sloppenwijkbouwers: als organische wildgroei kleven ze zich aan de matrix van de stad, om deze te transformeren tot een lossere, minder samenhangende structuur. SMAQ visualiseert deze micro-ingrepen in het stedelijke leven aan de hand van een abstrahering tot een moleculair systeem – een continu veranderende constellatie van micro-elementen die zich slechts in een model van schijnbare chaos laat beschrijven.

In Mapping Senses maakten Wouter Stoer en Peter van der Knoop een analyse van Nicosia, de laatste Europese hoofdstad die door een fysieke grens in tweeën wordt gedeeld. Stoer en Van der Knoop inventariseerden op welke manier deze grens, die sinds 1974 de Turks- en Grieks-Cyprioten van elkaar scheidt, de waarneming van de realiteit beïnvloedt. Op de landkaart is de grens slechts een lijn, maar welke effecten heeft deze grens in werkelijkheid op de zintuigen? Het gevoel je in de buurt van de daadwerkelijke scheidslijn te begeven wordt beïnvloed door verschillende factoren: het zicht op de grens, de mate van verval van de wijk rond de grens, de hoeveelheid activiteit op straat, enzovoort. In Mapping Senses wordt het gebied rond de grens in Nicosia gevisualiseerd als in een MRI-scan: de gezondheidstoestand van een uiteengevallen gebied.

Het gros van de projecten in Border Conditions kent een sterk technische visuele vertaling van het onderzoek: veel computergetekende landkaarten, schema’s en grids. Een uitzondering binnen de tentoonstelling wat dat betreft is Marieken Broos, die een wat autonomer artistiek traject volgde. Zij bracht de stad Antwerpen in kaart volgens de beproefde methode van de situationistische dérive en legde haar bevindingen vast in een aantal zwart-witfoto’s, die een ultieme subjectiviteit benadrukken. In een begeleidend logboekje staaft Broos haar dérive-ervaringen aan het theoretische kader dat Debord en Constant in de jaren zestig ontwikkelden om een grenzeloze, ongebonden intensivering van het dagelijkse leven mogelijk te maken.

Border Conditions is een onderzoeksproject dat vanuit de architectuur en stedenbouw nadrukkelijk raakt aan discussies die ook binnen de beeldende kunst van actuele waarde zijn: de afbrokkeling van nationale identiteiten, mapping, government en de ontwikkeling van alternatieve relaties tussen het individu en bestaande machtsstructuren. Zo levert 66 East vanuit aangrenzende terreinen een interessante bijdrage aan het artistieke discours, dat binnen de beeldende kunst in recente tentoonstellingen (bijvoorbeeld Who if not we…) werd aangezwengeld.