metropolis m

De opkomst en ontwikkeling van concrete abstracties

[1] Over het algemeen accepteren we het idee dat de wereld waarin we leven bestaat uit concrete materie en abstracte noties. Het abstracte heeft altijd onze speciale interesse gehad. Sinds ons bewustzijn een niveau heeft bereikt dat ons in staat stelt hierover te speculeren, hebben we geprobeerd onze gedachten te stroomlijnen en ons begrip van deze abstracte noties, die bestaan tussen geest en materie, te vergroten.

[2] De permanente, directe nabijheid van concrete materie heeft een effect gehad op onze relatie tot het abstracte. In de loop van de geschiedenis resulteerde dit in twee tegenovergestelde bewegingen: enerzijds werd geprobeerd abstracte concepten aan de geest te verbinden, anderzijds werd een praktijk ontwikkeld die tot doel had abstracte concepten over te brengen naar de intieme werkelijkheid van concrete materie. Deze laatste tendens mondde uit in de opkomst van een nieuwe klasse van abstracties: de concrete abstracties.

[3] Nadat men eeuwen lang had gedacht dat ongrijpbare concepten alleen op metaforische manier vertaald konden worden naar materie, werd aan het begin van de twintigste eeuw een nieuwe vorm van het concretiseren van abstracties uitgevonden, waarbij werd uitgegaan van het idee een realiteit daadwerkelijk te creëren in plaats van slechts te communiceren. Hoewel het maar de vraag is in hoeverre deze overdracht ook daadwerkelijk is gelukt, is er in de loop van de tijd een groot aantal van deze min of meer geconcretiseerde abstracties ontstaan. Ze gaan gepaard met een nog groter aantal meer obscure vertalingen van abstracte concepten, waarin figuratie tot op zekere hoogte nog steeds aanwezig is.

[4] Ofschoon door velen in eerste instantie niet serieus genomen, hebben deze abstracte objecten een plek verworven in de wereld. Mensen raakten gewend aan hun aanwezigheid en door deze acceptatie ontwikkelden de abstracte objecten het vermogen ook los van hun oorspronkelijke context te kunnen bestaan. Abstracties hebben zich de afgelopen honderd jaar een plek verworven in onze levens als concrete aanwezigheden. Ze bewonen nu de wereld als individuele objecten onder objecten en ze worden gewaardeerd omdat ze zich aan ons presenteren als rustpunten waaraan zich moeiteloos gedachten verbinden.

De creatie van concrete abstracties.

[5] Als we de grote hoeveelheid en verscheidenheid van bestaande concrete abstracties in ogenschouw nemen, kunnen we ons een idee vormen van de redenen die ten grondslag liggen aan de creatie van abstracte objecten. Redenen die soms voortkomen uit de relatie tussen mens en materie (zoals het verlangen om een directer en inniger contact te ontwikkelen met abstracte verbeeldingen), soms meer geënt zijn op een sociologische betrokkenheid (bijvoorbeeld het idee dat mensen door abstractie vertrouwd kunnen worden gemaakt met relaties tussen objecten en ideeën die nog vreemd, verwarrend en zelfs verontrustend voor hen zijn), terwijl andere gebaseerd zijn op de eigen structuur van zin en onzin die de praktijk van het maken van abstracties in de loop van de tijd heeft ontwikkeld. Bij de totstandkoming van abstractie spelen natuurlijk ook afwegingen en beslissingen een grote rol, die gemaakt worden tijdens het ontstaansproces (Waar zijn die beslissingen op gebaseerd?), evenals de mechanismen die het abstracte object zelf ontwikkelt. (Hoe manifesteert de concrete abstractie zichzelf in de wereld nadat zij door mensenhanden tot stand is gebracht? Hoe en wanneer maakt het abstracte object zich los van haar maker om onafhankelijk verder te gaan?) Er staan dus veel verschillende (menselijke) overwegingen aan de basis van concrete abstracties, maar ze bestaan ook deels op zichzelf.

Korte toelichting op een paar van de meest interessante eigenschappen van concrete abstracties.

[6] Expansie. Een van de meest intrigerende eigenschappen van concrete abstractie is waarschijnlijk de expansieve kracht. In het begin was het juist abstractie die een figuratieve gedaante aannam, maar al snel vond er een verschuiving plaats en werd figuratie onderhevig aan abstractie. Abstractie ontwikkelde het vermogen het belang van figuratie te verminderen door de specificiteit van individuele objecten teniet te doen, referenties af te breken en functies te verwerpen.

[7] De relatie tussen abstractie en het idee van mogelijkheden of potentieel. Als we aan concrete abstracties denken, denken we gewoonlijk aan vaste vormen. Concrete abstracties presenteren zich aan ons vooral als gerealiseerde mogelijkheden en niet zozeer als dragers van potentieel. Dit wordt echter voor het grootste deel veroorzaakt door het feit dat ze geen eenduidige richting naar andere betekenissen tentoonspreiden en betekent niet dat ze die niet bevatten. Als we ons ervoor openstellen kunnen de mogelijkheden van bepaalde, abstracte objecten eindeloos lijken.

[8] Plaatsing. Zoals een functioneel object in bepaalde situaties lijkt te passen en in andere situaties totaal misplaatst lijkt, is het de vraag of abstractie ook een ‘natuurlijke’ plaats heeft. Kunnen abstracties gewoon overal geplaatst worden of is het mogelijk om een abstractie te misplaatsen, zodat er een probleem ontstaat? Dat bijvoorbeeld een deel van de eigenschappen verdwijnt? Hoe past haar verschijning zich aan aan haar plaatsing en hoe is haar plaatsing gerelateerd aan haar ‘waarde’?

Abstractie en betekenis: twee case-studies

[10] Vorm en betekenis. Ik heb twee abstracte monumenten voor Martin Luther King jr. gevonden, die beide gebaseerd zijn op zijn laatste toespraak met de beroemde woorden: ‘I’ve been to the mountaintop’. Hoewel er een duidelijke overeenkomst bestaat tussen de twee sculpturen, zijn de verschillen, gezien hun oorsprong, opvallender. Wat is er gebeurd tussen de toespraak, de receptie van de toespraak door de kunstenaars en de sculpturen zelf? Waar ligt de betekenis in de twee sculpturen? En op wat voor manier zijn de beslissingen die zijn genomen tijdens het maken, verantwoordelijk voor het verschil in betekenis?

[11] Context en betekenis. De sculptuur The Broken Obelisk, door sommige kunstcritici ‘the greatest American sculpture of the twentieth century’ genoemd, is gemaakt door de schilder Barnett Newman, in een editie van drie. Eén obelisk bevindt zich in het meer bij de Rothko Kapel in Houston, één bevindt zich in de collectie van het MoMA in New York en de derde is geplaatst op een universiteitscampus in Seattle, op een plein dat officieus Het Rode Plein wordt genoemd.

Er bestaan verschillende foto’s van deze sculpturen. Het MoMA leent haar obelisk blijkbaar regelmatig uit. Over The Broken Obelisk is geschreven dat het uitdrukking geeft aan ‘onze onvervulde spirituele verlangens, onze zoektocht naar het oneindige en universele die heden ten dage nog net zo sterk aanwezig is als duizenden jaren geleden.’ En met een iets andere nadruk is geschreven dat ‘de pyramide stabiliteit symboliseert en de gebroken omgekeerde obelisk staat voor de wijze waarop de mens een diepere spiritualiteit najaagt en zijn onvermogen dat te bereiken.’ De obelisk bij de Rothko Kapel werd opgedragen aan Martin Luther King jr. Hij werd vermoord in hetzelfde jaar dat de obelisk was aangekocht.

Nu wil ik graag de betekenis die wordt toegeschreven aan de sculpturen accepteren, maar ik vraag me toch ook af of en hoe de verschillende contexten waarin de drie sculpturen bestaan, hen hebben beïnvloed. Hoe stabiel is de betekenis van een werk? Maakt het uit of de sculptuur een plaats heeft gekregen naast de kapel van Rothko, die na voltooiing van zijn sombere werk daar, zelfmoord pleegde, en daarnaast opgedragen is aan Martin Luther King jr., of dat het geplaatst is op een campus op een plein dat om een of andere reden de bijnaam Het Rode Plein heeft gekregen? En wat is het effect van al het gereis op de obelisk van het MoMA?

Abstractie en de toeschouwer

[12] We kunnen waarschijnlijk wel stellen dat de betekenis van abstractie veel te maken heeft met de manier waarop het wordt waargenomen en geïnterpreteerd door de toeschouwer, als die ermee geconfronteerd wordt. Wat gebeurt er als we een abstract object tegenkomen, bijvoorbeeld als we een kamer binnenlopen of een hoek omgaan? Hoe nemen we de abstractie waar en hoe verhouden we ons tot haar? Wat onttrekken we aan een object en wat verbinden we eraan? In hoeverre wordt onze interpretatie en ons begrip van abstractie beïnvloed door onze subjectiviteit? Op welke manieren verbinden we onze interpretaties met eerdere interpretaties? Welke beslissingen maken we als we waarnemen? En hoe communiceren we onze ontmoetingen?

[13] We zien een abstracte sculptuur op een foto. De foto is genomen vanuit een positie die de sculptuur lijkt te presenteren zoals zij is en die tegelijkertijd zowel de waardigheid van de sculptuur als de roekeloosheid en dwaasheid van haar bestaan benadrukt. Wanneer we de foto bekijken ervaren we verschillende intenties, de intentie van de beeldhouwer en de sculptuur, de intentie van de fotograaf en de foto en we zijn ons ook bewust van onze eigen interpretatie als toeschouwer. Hoewel eerst sensitief en openstaand voor de eigenschappen van datgene dat wordt gepresenteerd, raakt de toeschouwer actief betrokken in de virtuele plaatsing of verplaatsing van de sculptuur. De sculptuur in de foto, oorspronkelijk overgelaten aan haar eigen middelen om een relatie te vormen met de ruimte die haar omringt, wordt uit haar context gehaald en geplaatst in en gerelateerd aan een omgeving voorgesteld door de toeschouwer en raakt zo verweven met een speculatieve structuur van interpretaties en imaginaire ruimtelijke relaties.

Abstractie nu

[14] Abstractie lijkt nu weer een actueel onderwerp te zijn en de vraag is waarom. Wat er aan de hand zou kunnen zijn, is dat de verschillende abstracties, dichter bij ons gebracht in hun concrete vorm, op een punt zijn aangekomen waar zij hun mogelijkheden en invloed verder beginnen uit te breiden. Door zich op bepaalde manieren aan ons te presenteren stimuleren ze een proces van waarneming dat op hun eigen bestaan gebaseerd is en verleiden ze ons tot het ontwikkelen van nieuwe manieren om de totaliteit van hun ‘zijn’ te begrijpen. Een abstract object neemt afstand van ons om ons te laten nadenken over de nieuwe structuren die ze voorstelt door de positie die ze inneemt. Deze nieuwe structuren zullen, wanneer begrepen door ons, worden toegevoegd aan de realititeit van abstracte noties. Het resultaat van dit evoluerende proces is dat de eigenlijke wereld zoals we die kennen meer en meer bewoond zal worden door concrete objecten en formaties die bestaan in specifieke omstandigheden, die niet echt verbonden zijn met de rest van de concrete materie en die zichzelf hebben losgemaakt van hun onstoffelijke oorsprong. Objecten die in wezen vrij zijn.

Uit het Engels vertaalde fragmenten uit de lezing: Introduction to the possibilities of abstraction, in het kader van If I Can’t Dance…, Festival a/d Werf, Utrecht, 25 mei 2005.