Durf aan te raken – Marjolein Witte en Meriç Tuncer over hun dansende sculpturen in Expo Bart
Als danser Meriç Tuncer je iets mee wil geven, is het dat aanraking een krachtig middel is om verbinding te leggen. Kunstenaar Marjolein Witte nodigde hem uit voor de tentoonstelling Get a Grip bij Expo Bart in Nijmegen, waar hij haar sculpturen behandelt als waren ze zijn danspartners. Maarten Buser gaat in gesprek met de twee over hoe je zelfs met levenloze sculpture intieme en veranderlijke relaties op kunt bouwen.
Toen Marjolein Witte (1979) uitgenodigd werd voor een expositie in de tentoonstellingsruimte Expo Bart, besloot ze dans te betrekken bij haar sculpturen. Via een gezamenlijke vriend kwam ze bij de Turkse danser Meriç Tuncer (1998). Tijdens het openingsweekend kon je hem onder meer over haar abstracte, Tetris-blok-achtige sculpturen zien glijden en kruipen, er tegen duwen, of ze over zijn schouders leggen. Daarbij viel ook zijn guitige blik op: alsof hij al die objecten en hun mogelijkheden voor het eerst ontdekte.
Hoe verliep jullie eerste kennismaking?
‘Vrijwel direct nadat Meriç binnenliep in mijn atelier en we elkaar een hand hadden gegeven, stak hij zijn arm door een MDF-koker. Vervolgens begon hij daarmee door de ruimte te rollen. Toen wist ik gelijk dat we een goede klik zouden hebben. Meriçs lichamelijke benadering inspireerde mij om nieuwe ingrepen te maken aan bestaande sculpturen, door er bijvoorbeeld gaten in te maken, waar hij zijn hand, voet of hoofd in zou kunnen steken.’
‘Ik deed alsof die koker mijn arm was geworden. Vervolgens probeerde ik dagelijkse activiteiten te verrichten of uit te beelden met die nieuwe arm, zoals een kopje thee drinken. Ik wist niet veel van beeldhouwkunst, dus begon ik Marjolein allerlei vragen te stellen: Van welk materiaal is dit gemaakt? Is de verf op waterbasis of niet? Hoe fragiel zijn de beelden? Al die nieuwe kennis heb ik meegenomen in de performance.’
Is er een vaste choreografie voor de performance?
‘Het is een gestructureerde improvisatie, waarin ik een aantal bewegingen per performance herhaal. Maar er blijft ook ruimte voor openheid, spontaniteit en interactie met het publiek. Ik voel me meer een performer dan een danser; zo heb ik de kans om te onderzoeken hoe ik met die sculpturen om kan gaan. Eén keer eerder heb ik met een beeldend kunstenaar gewerkt, maar toen waren de beelden er al toen ik gevraagd werd. Het leuke was dat ik vanaf het begin al door Marjolein bij het project ben betrokken. Ze nodigde me bijvoorbeeld uit om mee te boetseren.’
Wat hebben jullie samen geboetseerd?
‘De ‘klimgrepen’ op de sculpturen hebben we samen gemaakt. Ze zijn van keramiek en hebben een organische, vlezige uitstraling. Hiermee probeer ik uit te nodigen tot aanraking en interactie. Het hout van de sculpturen is heel rechttoe, rechtaan zaagwerk. De keramieken grepen complementeren die zakelijke, geometrische uitstraling.’
‘Wanneer je samen danst, dan stuur je al snel elkaars gewrichten aan. De grepen op de sculpturen zijn een soort extra gewrichten die de bezoekers uitnodigen om ze aan te raken en een verbinding aan te gaan. Ik geloof zelf heel erg in de kracht van aanraking en nodig anderen actief uit om dat ook te ervaren. Het maakt me altijd nieuwsgierig als je iets nieuws toevoegt in die aanraking, zoals een object. (Tuncer wijst naar een roze kubus met een soort keramieken lus erbovenop, waar je je vinger doorheen kunt steken.) Kijk, dat is mijn handtas. Als jij je vinger er doorheen steekt en ik raak het blok aan, dan kan ik je bewegingen sturen en raak ik jou aan via het object.’
Het aan abstractie grenzende Triadisches Ballett van Bauhaus-kunstenaar Oskar Schlemmer was een belangrijke invloed op Get a Grip. Marjolein, wil je daar meer over vertellen?
‘Ik vertrek meestal vanuit een concept en stel een aantal regels voor mezelf op. Het idee was om meerdere zintuigen te activeren: zien, voelen, horen. Ik wilde de sculpturen bevrijden van hun statische identiteit en tot leven wekken. Ondergedompeld worden in een ervaring. Via het idee van het Gesamtkunstwerk kwam ik uit bij Schlemmers ballet. Bauhaus vertrok vanuit het idee dat je een nieuwe samenleving kunt vormgeven, op een fysieke manier en door het samenspel van verschillende disciplines. Schlemmer gebruikte trouwens drie kleuren voor zijn acts: geel, roze en zwart. Die heb ik overgenomen. Tijdens de perfomance zijn ook soundscapes te horen. Daarvoor vroeg ik me af: hoe klinkt elk van die kleuren? Daar zocht ik geluidsfragmenten bij.’
Nou, vertel, hoe klinkt geel?
‘Geel klinkt licht en opgewekt; scherp en fel. Roze is actief en warm. Zwart is introvert, mysterieus en zwaar. Uiteindelijk heb ik ochtend, middag en avond aan die kleuren gekoppeld. Ik wilde er niet te veel een verhaal aan hangen, maar vooral per akte een andere sfeer scheppen. Dat mocht best abstract blijven, want kleur is op zichzelf al ruimtelijk en beweegt. Geel komt op je af en is assertief. Roze broeit of gloeit. Zwart trekt zich terug.’
‘De kleur en vorm hebben invloed op hoe ik met de sculpturen omga. Ik zie de sculpturen als mijn partners. Net zoals het met menselijke danspartners soms direct klikt en je in andere gevallen rustig een band op moet bouwen, gaat dat ook zo met de objecten. De gele sculpturen zijn wat lichter, waardoor ik daar makkelijker mee om kan gaan. De zwarte zijn zwaarder en kosten meer moeite, maar ik vertrouw hen het meest. Wanneer ik met de roze objecten speel, zoals de handtas, voel ik me fancy.’
Marjolein, neem jij eigenlijk ook deel aan de performance?
‘(Lachend:) Ik ga in elk geval niet dansen, want dat kan ik niet. Maar ik heb wel een roze trui gemaakt met een aantal klimgrepen, zodat Meriç me op die manier erbij kan betrekken, als een van de sculpturen.’
Is er een inwisselbaarheid van het eigen lichaam en de objecten in Get a Grip?
‘Ik zou eerder zeggen dat alles met elkaar verbonden is en van vorm kan veranderen. Dat is wellicht ook onderdeel van het onderzoek naar nieuwe benaderingen van de sculpturen. We proberen dingen tot leven te wekken en dan ontstaat er vanzelf een soort verbondenheid, of inderdaad misschien wel inwisselbaarheid.’
Wanneer er geen performances zijn, mogen bezoekers zelf de sculpturen gebruiken. Zitten daar grenzen aan?
‘Een aantal van de sculpturen mag je aanraken, dragen of bovenop zitten. De tentoonstelling ziet er misschien uit als een soort speeltuin, maar er zijn wel bepaalde spelregels. Als je voorzichtig bent, kun je een goede relatie tot stand brengen. De objecten blijven wel sculpturen en zijn geen gebruiksvoorwerpen. Ze vragen om voorzichtigheid en empathie. Dan pas ontstaat er een goede relatie.’
‘Normaal werk ik met rekwisieten, die vervangbaar zijn. Tijdens repetities kan ik bijvoorbeeld soms tientallen paraplu’s verslijten. Met de sculpturen ben ik voorzichtiger. Marjolein heeft me ook aanwijzingen gegeven: waar bijvoorbeeld de zwaartepunten liggen van de grotere sculpturen. (Lachend:) Dan leek ze toch nog best op een choreograaf.’
‘De sculpturen zijn de choreografen. Hierdoor past Meriçs performance goed bij een thema dat me erg bezighoudt: het herdefiniëren van de relatie tussen mensen en hun omgeving, die we deels zelf geconstrueerd hebben. Daar moet je een zekere zorg voor dragen, of het nu gaat om andere levende wezens of om levenloze objecten.’
'De sculpturen zijn de choreografen.'
Is er iets veranderd in de tijdgeest dat er zo’n nieuwe relatie nodig is ten opzichte van objecten?
‘Dit is een heel uitdagende tijd, met klimaatverandering, polarisatie en oorlogsdreiging. Die zetten mij in elk geval aan het denken over hoe ik op een constructievere manier zou kunnen leven in plaats van alleen consumeren en dingen gebruiken.’
Meriç, klinken er ook maatschappelijke thema’s door in jouw performance?
‘Toen ik naar Nederland verhuisde, viel me op dat mensen hier zo individualistisch zijn. Het is niet erg om hulp te vragen, of om met anderen over je gevoelens te praten en die te delen. Ik hoop dat Get a Grip mensen helpt om zich open te stellen: om te durven aanraken en te ervaren.’
De tentoonstelling Get a Grip loopt nog tot en met 20 april bij Expo Bart in Nijmegen
Maarten Buser
is dichter en kunstcriticus
