Een muzikale blik – Meriem Bennani’s ode aan het afwijkende
Hoe klinkt verzet? In het werk van de Marokkaanse kunstenaar Meriem Bennani krijgt protest een ritme, een klank en een beweging. In Sole Crushing, haar monumentale installatie bij Lafayette Anticipations in Parijs, bewegen slippers op de maat van de muziek, ze hebben iets ondeugend en ritmisch, als een subtiele vorm van verzet. GO TO THE ENGLISH VERSION
Bij het betreden van de enorme expositieruimte van Lafayette Anticipations, in 2018 ontworpen door Rem Koolhaas, word ik overvallen door een merkwaardige rumoer. Het is niet het gebruikelijke gekeuvel van een openingsavond of de drukte van Paris Art Week. De opzwepende beat is afkomstig van bijna tweehonderd kleurrijke teenslippers, die in ritme tegen elkaar klappen en klapperen. Sommige staan op de metalen platforms van de bovenverdiepingen, andere verzamelen zich op een speciaal houten podium in de foyer beneden. De monumentale installatie, getiteld Sole Crushing, van de Marokkaanse kunstenaar Meriem Bennani is tegelijk feestelijk, opstandig en diep ontroerend.
Dit onconventionele orkest voert een dertig minuten durende soundtrack uit, gecomponeerd in samenwerking met producer Reda Sehnaji, beter bekend als Cheb Runner. De compositie mondt uit in wat Bennani zelf omschrijft als een ‘ballet-symfonie revolte’. De ritmes en melodieën zijn grotendeels geïnspireerd op dakka marrakchia: een Marokkaanse muziektraditie die draait om synchroon klappen en zingen.
In mijn ogen markeert Sole Crushing het samenvloeien van de drie krachten die Bennani’s praktijk aandrijven: haar tactiele en scherpzinnige verwijzingen naar geglobaliseerde populaire cultuur, haar ontwapenende absurdistische humor, en haar muzikale blik. Volksmuziek fungeert zowel als medium van collectief verzet en als lens om de wereld te begrijpen. In Sole Crushing breidt Bennani deze audiovisuele strategieën, die ze aanvankelijk voor haar videowerk ontwikkelde, uit tot een spectaculaire viering van de kracht van het ‘offbeat’ in ritme, humor en politiek. De installatie, oorspronkelijk ontwikkeld voor haar solotentoonstelling For My Best Family bij de Fondazione Prada in Milaan, is in Parijs opnieuw verbeeld, aangepast aan de specifieke architectuur en het publiek van Lafayette Anticipations.
Een fictief eiland
Bennani is geboren en getogen in Marokko en studeerde animatie aan de École des Arts Décoratifs in Parijs. Later behaalde ze haar BFA aan de Cooper Union in New York, waar ze nog altijd woont en werkt. Uit die achtergrond groeide een onderscheidende beeldtaal, waarin Bennani digitale animatie en special effects inzet om documentairebeelden te vervreemden en een bijna buitenaardse lading te geven.
Een van de meest emblematische voorbeelden daarvan is Party on the CAPS (2018–2019), het eerste hoofdstuk van een trilogie waarin Bennani de esthetische en narratieve codes van sciencefiction virtuoos verweeft met die van documentaire. In de trilogie gebruikt ze deze hybride vormentaal om thema’s als toezicht, ontheemding, diasporisch verlangen, informele economieën en andere vormen van verzet te onderzoeken. Het zijn onderwerpen die diepgeworteld zijn in de werkelijkheid en deels in haar eigen ervaringen, maar die door haar speelse en vervreemdende verbeelding worden uitvergroot.
De films spelen zich af op the CAPS, een fictief moerassig eiland in de Atlantische Oceaan waar migranten uit Noord-Afrika door ‘troopers’ worden onderschept tijdens hun teleportatie – de gangbare vervoerswijze in deze denkbeeldige toekomst. Het verhaal wordt verteld door een CGI-krokodil, die als verteller fungeert en de kijker moeiteloos door Bennani’s wereld van satire en speculatie leidt.
Toen Donald Trump in 2017 een reisverbod voor moslims uit enkele landen invoerde, beter bekend als ‘moslimverbod’, woonde Bennani al in New York. De openlijke discriminatie van burgers uit moslimlanden (zoals Iran, Syrië en Soedan) raakte haar persoonlijk. In haar werk werd teleportatie, en vooral de onderbreking ervan, een krachtige metafoor voor migratie en de blokkering daarvan. In plaats van ellende centraal te stellen, zoals vaak gebeurt in kunst over migratie, koos Bennani ervoor om het eerste hoofdstuk te laten draaien om een feest. Ze creëerde scènes waarin de onderschepte mensen, allen in felgroen gekleed, samenkomen in muziek en gelach. Dat feest vond daadwerkelijk plaats in het huis van haar grootmoeder in Marokko; de meeste personages zijn familieleden en vrienden, aangevuld met rapper Lil’ Patty en de iconische Chaabi-zangeres Khadija El Ouarzzazia.
Bennani versterkte digitaal hun gezichtsuitdrukkingen en bewegingen, waardoor de fysieke effecten van teleportatie samenvloeien met de traumatische sporen van migratie. Deze diaspora ondergaat allerlei mutaties: van mega-oren tot het ‘plastic-face-syndroom,’ waarbij gezichten glanzend en vloeibaar lijken. El Ouarzzazia en haar danscrew hebben even veranderlijke lichamen; hun borstkas buigt, hun ogen tellen virtueel geld. De visuele effecten wekken wat mediatheoreticus Laura U. Marks ‘haptic visuality’ noemt: een sensoriële, bijna tastbare ervaring van kijken.
Van animatie tot activisme
Sole Crushing activeert het idee van het ‘plasmatische’, door filmmaker Sergej Eisenstein omschreven als ‘die typische Disney-spiraalvormige kwaliteit’ van vroege animatie die een zintuiglijke, bijna droomachtige ervaring oproept. Tegelijkertijd verwijst de installatie naar herkenbare beelden uit de populaire cultuur.
Voordat Bennani het volledige ensemble van slippers bedacht, maakte ze een gemotoriseerde sculptuur bestaande uit één enkele blauwe slipper die ritmisch tegen de muur sloeg – zoals iemand zou dreigen met een schoen. Dat werk, Flip Flop (2022), verwijst naar de beruchte meme over ‘Every Arab kid’s worst nightmare,’ en naar het iconische moment waarop journalist Muntadhar al-Zaidi in 2008 een schoen naar George W. Bush gooide tijdens een persconferentie. De slippers in Sole Crushing dragen dezelfde lading van politiek verzet en ondeugende humor.
Ook muzikaal is het werk ‘offbeat’. De geluiden zijn soms harmonieus, soms chaotisch, maar nooit willekeurig: een complex pneumatisch systeem reguleert de beweging van de slippers, waarbij samengeperste lucht via blauwe en rode slangen ritmische klappen veroorzaakt. De houten, metalen en plexiglazen voetstukjes leveren elk hun eigen toon, terwijl versieringen – plastic scoubidoudraden en metalen kettingen – fungeren als shakers en het geheel een bijna menselijk karakter verlenen. De slippers, gekocht op een Marokkaanse markt, tonen de sociale reikwijdte van dit object; zowel gewone mensen als miljonairs dragen ze.
Muziek als verzet
Bennani is niet de eerste die schoenen en muziek verbindt. De oude Grieken hadden al de krupalon (later in het Latijn scabellum genoemd), een sandaal met twee houten of metalen zolen die als een soort klapper dienden. De dirigent gebruikte die om het ritme aan te geven. Maar in Bennani’s offbeat-orkest is er geen dirigent. De afwezigheid van een leider verbindt zij met het concept duende – de mysterieuze kracht die getalenteerde flamencodansers bezielt en waarover Federico García Lorca schreef, en die Bennani aanhaalt. Ze vergelijkt dit met de structuur van de Dakka Marrakchia, waarin, anders dan in een Europees symfonieorkest, geen gecentraliseerde leiding bestaat: de maâlem (de “kenner”) is eerder een gids dan een heerser.
Deze verwijzing naar Marokkaanse volkspraktijken sluit aan bij Bennani’s eerdere gebruik van muziek in haar video’s. Zo doordringt Chaabi-muziek (letterlijk ‘volksmuziek’ in Marokkaans Arabisch) de CAPS-trilogie, onder meer via mickeymousing: het gebruik van muziek die synchroon loopt met de visuele actie. Een vroege scène in Party on the CAPS zoomt in op een CGI-stadion dat draait en kronkelt op het ritme van de Chaabi-beats.
Het begrip musical gaze verwijst naar Bennani’s diepe verbondenheid met geluid, en naar de manier waarop klank bepaalt wat en hoe we zien. Bovendien benut Bennani de culturele betekenis van volksmuziek als immaterieel erfgoed – doorgegeven van generatie op generatie. Het weerspiegelt wat wetenschapper Sara Clarke Kaplan ‘diasporic melancholy’ noemt: het gelijktijdig erkennen van verlies en vasthouden aan hoop.
Opstaan en klappen
De politieke en emotionele kracht van Marokkaanse muziek keert terug in het laatste deel van de trilogie, Life on the CAPS (2022), dat tevens het begin markeerde van Bennani’s onderzoek naar Dakka Marrakshia. In deze film zien we bewoners van The CAPS samenkomen om een bevrijdingsbeweging te plannen – hun samenzijn is tegelijk protest en feest, precies zoals in Sole Crushing.
De songteksten, geschreven door Aziz Bouyabrine, verwijzen naar de Jaren van Lood (Sanawat ar-Rusas), de periode van staatsgeweld in Marokko in de jaren zestig tot en met tachtig. Bennani’s samenwerking met Cheb Runner voor de soundtrack van Sole Crushing was dan ook een logische keuze: zijn werk reikt verder dan muziekproductie alleen, aangezien hij geluiden verzamelt en archiveert. In zijn woorden: ‘Sound is an imprint, a memory that can be listened to over and over again.’
In Sole Crushing ervaar je deze intense gevoeligheid voor de affectieve en politieke kracht van muziek – haar vermogen om gemeenschappen te vormen en te hervormen, zelfs binnen beperkte ruimtes. Zes jaar na het moslimverbod, tijdens Trumps tweede ambtstermijn, zijn de Verenigde Staten opnieuw het toneel van ICE-invallen tegen migranten en mensen van kleur, vooral tegen degenen die protesteren tegen de genocide in Gaza. Aan de andere kant van de Atlantische Oceaan laat de Marokkaanse jeugd haar stem horen tegen het tekort aan gezondheidszorg.
Het is duidelijk dat Bennani al in het eerste hoofdstuk van de CAPS-trilogie het ongemak van onze tijd wist te vatten. Met Sole Crushing vertaalt ze dat gevoel naar een voorzichtige, maar aanstekelijke vorm van optimisme – een die opstandigen overal aanspoort om op te staan en te klappen.
Deze tekst is uit het Engels vertaald door de redactie
Deze tekst is eerder gepubliceerd in Metropolis M Nummer 1 2025 – Kinderspel
Line Ajan
is curator en vertaler gevestigd in Berlijn
