metropolis m

Je kunt beginnen met de zwerfkeien die er in de ijstijd erg lang over hebben gedaan om van de noordelijke poolstreken af te glijden naar de lage landen. Waren ze traag? Of precies op tijd? Juist op tijd om ons na te laten denken over al die tijd die ze nodig hadden voordat ze zichzelf terugvonden in onze dalen. Het moet een dolle rit geweest zijn, zo ergens beginnend bij de ijzige poolcirkel en eindigend in ons land dat op dat moment nog eigenlijk niet meer was dan een zompig zooitje klei. Misschien waren ze wel te vroeg. Waren we nog niet klaar voor ze. Net zo min als dat wij nu blijk geven niet klaar te zijn voor de globale klimatologische veranderingen. Geen huis in Europa zou anders gevaar hebben kunnen lopen bij de ‘plotselinge’ overstromingen die de laatste jaren vele huishoudens verrasten.

Je kunt ook beginnen met de serieusheid die elke keer post vat, als mensen verrast worden door hun onoplettendheid. De goede natuur van de kunst moet misbruikt worden om mensen te dwingen op te letten. Zodanig dat de kunst in veel gevallen jammerlijk samenvalt met haar functie om het verband van de tijd te herinneren. Of althans, dat zij vooral wordt geconsulteerd op haar uitspraken over tijd en hoe het komt dat ik hier nu ben, en dit schrijf, ongeveer 1650 woorden lang. Langs welke lijn van ontwikkeling moeten we als zwerfkeien afglijden om in te zien dat de kunst ook ooit iets anders was? Namelijk dat er in de kunst gelukkig ooit vertrouwen genoeg was om de tijd te kunnen offeren en dat het gewoon niets uitmaakte of iets lang duurde. Niet als statement, maar gewoon als duur. Was het niet Duchamp geweest die ergens in een interview in het blad Life aan de interviewer had toevertrouwd dat zijn werkelijke kapitaal de tijd was en niet het geld? En dat juist het vertrouwen waar hij in die uitspraak blijk van gaf misschien de reden was dat hij zijn tijd ver vooruit was. Het is de mentaliteit van het simpelweg vieren van de tijd. Niet het accepteren van de tijd voor zover zij haar afkomst rechtvaardigen kan. Want wie van de geleerde berekenaars moeten we geloven als zij verschillende getallen noemen bij de voorspelling hoe lang de zon nog zal branden? Met andere woorden : hoe groot is onze haast? En waar ligt de oorsprong van ons denken in termen van tijd? Wat was verantwoordelijk voor de ontwikkeling van dat deel van ons bewustzijn dat zich inmiddels geleerd heeft zich uit te drukken in milliseconden?

Je kunt ook beginnen met: ooit hoorde ik van een kunstwerk van een obscuur gezelschap dat de naam droeg : Minus Delta T. Het collectief had het plan opgevat om een zwerfkei die behoorde tot dezelfde stenen die ook gebruikt waren voor de formatie van Stonehenge (Wales) terug te brengen naar zijn oorspronkelijke grond van vertrek ergens aan de voet van de Himalaya (Project Bangkok, 1981). De 5,5 ton zware steen, door de groep gezien als een cultuur katalysator, werd door Europa, Oost-Europa, het Midden Oosten naar Azië vervoerd op een truck waarin ook een laboratorium was ingericht om de gebeurtenis met allerlei media vast te leggen. Als de technologie het destijds had toegestaan hadden de kunstenaars het hele project via het internet gestreamed. (Een aantal van de betrokken kunstenaars waren later verantwoordelijk voor Ponton, Van Gogh TV en media events als Infermental.) Want voor de kunstenaars was deze lange performance niet alleen interessant om het simpele gegeven een zware steen te vervoeren, maar ook vanwege het mediamieke potentieel dat in dat gebaar besloten lag. Gedurende de reis werd de steen niet alleen door de Paus, maar ook door de Daila Lama gezegend. Het project was niet alleen een brug in de tijd maar ook een brug tussen culturen en mediaruimten. Gaandeweg bouwde de groep een archief op van de interactie momenten die het project had met de mensen die ze onderweg tegen kwamen. Van enthousiaste kunstfestival bezoekers (Ars Electronica 1982) tot onthutste bureaucraten bij grensovergangen die maar niet begrepen wat de kunstenaars nu dreef om iets dat er eeuwen over had gedaan ergens te belanden, in relatief korte tijd weer terug te brengen. Blijkbaar hadden ze de formule die de naam uitmaakte van de groep niet geheel begrepen. Op zich was het onbegrip waar de Minus Delta T-ers tegenop liepen niet helemaal vreemd want het liet ook de oplettende beschouwers achter met de vraag: welke droefheid geeft iedere keer weer aanleiding om de tijd met geduld en afzien te willen repareren?

Entre act : Het ultimatum van het beeld

Tot voor kort betekende het werkwoord ‘abstraheren’ zoiets als afstand nemen van de harde, aan de zwaartekracht onderhevige, concrete dingen. Een beweging weg van de dingen in de richting van de ‘ondingen’, de begrippen, de modellen, de symbolen. Die ondingen hielpen de abstractie te schragen, te ondersteunen, waarbij gold dat hoe meer men van de dingen verwijderd was des te abstracter, des te ‘theoretischer’ de ondingen werden. De hoogste vorm die ondingen konden aannemen was ook tegelijkertijd de meest algemene, en ook lege vorm, zoals bijvoorbeeld de symbolen waar in de logica en de hogere wiskunde mee wordt gewerkt. Het was de bedoeling van de abstractie om met het gebaar van het afstand nemen juist de dingen in haar greep te krijgen: te be-grijpen, met de geest te vatten, de dingen te ‘informeren’, vorm (forma) in de dingen te schrijven. Leven te blazen in de dode dingen. Deze beweging kan worden opgevat als een beweging tegen de tendens van alle objecten in, en daarmee van de hele objectieve wereld, om in een vormeloze toestand te vervallen (entropie). Maar daarmee speelden we wel een gevaarlijk spel, want hoezeer we ook in de dingen onze geest probeerden te schrijven, we moesten er rekening mee houden dat die op den duur zouden worden vergeten door de veel sterkere objectieve wereld die bestaat bij de gratie van de entropie, die valt uit elkaar (de 2e thermodynamische wet).

Maar die harde dingen beginnen verdrongen te worden door zachte ondingen : hardware wordt software. De dingen zijn allang niet meer ‘concreet’. Dus als we nu het woord ‘abstraheren’ gebruiken, betekent dat niet meer : weg van de dingen. Het meerendeel van onze maatschappij is ook niet meer bezig met het maken van dingen, maar met de manipulatie van informatie. De ding-moraal van bezit, opslag, accumulatie van objecten, heeft plaatsgemaakt voor een informatie-moraal : ervaringen, genot, kennis. Niet de schoen zelf die men aantrekt, maar het genot van het dragen van die schoen wordt het concrete. De informatieve waarde die de schoen in zijn onschuldige schoenheid aan de drager verleent is het interessante aan de schoen. De ‘Umwertung aller Werten’ die Nietzsche meer dan honderd jaar voorspelde is bewaarheid: de dingen zijn alleen nog oppervlakte van informatie. In die zin is onze objectieve wereld oppervlakkig geworden. Het is de oppervlakte die ons in staat stelt de code die erop geschreven te ontcijferen, te lezen. De dingen zijn in de ban van het design: ze zijn pas interessant wanneer ze ‘ondingen’ zijn. Ondingen zoals beelden op de tv of op de computerterminal zijn de hedendaagse voorbeelden van het politiek concrete. Niet de hardware die alleen maar goedkoper wordt, maar de steeds duurder wordende software. Niet de chips maar de bits!

Onze toekomst is in dat opzicht alleen maar rooskleurig: we hoeven ons niet meer druk te maken over wat we maken (homo faber) maar alleen waartoe we in staat zijn om ons mee te amuseren (homo ludens). We spelen met vormen, we spelen beschouwing en theorie als ultieme uiteenzetting met het concrete. De dingen hebben zich definitief als oninteressant en niet-informatief bewezen. Sinds de popularisering van de quantum mechanica weten zelfs opgroeiende pubers dat tafels in werkelijkheid als object niet meer zijn dan een zwerm instabiele elektronen, en daarmee feitelijk leeg. De volheid moeten we zoeken in de ondingen. En misschien nog meer in onze ecologisch bewuste omgang met de ondingen. Onze omgang is met dit gegeven niet dramatisch maar programmatisch: we leven de programma’s die ons worden voorgeschoteld. Alle ondingen die we tot ons nemen zijn programmatuur. En in het beste geval reageren we daarop met onze eigen geschreven software. De code die we schrijven als we de gecodificeerde wereld trachten te begrijpen. We projecteren onze duiding als alternatieve werelden op de oude wereld die achter alle code die op haar los gelaten is onzichtbaar is geworden. Willen we vrijheid kunnen behouden in onze omgang met de technische beelden zullen we moeten begrijpen dat we onwaarschijnlijkheid moeten programmeren. Want hoe onwaarschijnlijker hoe informatiever. Anders blijven onze gebaren opgesloten in de droefheid van de geketende herhaling.

De tijd vooruit

De groep Minus Delta T was zijn tijd vooruit omdat ze niet alleen begrepen dat een kunstwerk eigenlijk pas werkelijkheid wordt als het een idee wordt dat zich in je hoofd vastzet en nieuwe gedachten en ideeën oproept. Daarnaast stelden ze de ruimte beschikbaar die ideeën aan het kunstwerk te verbinden. Als makers waren ze uiterst discreet : de projecties die op hun Bangkok-project werden losgelaten waren interessanter en informatiever als de zware steen die ze met zich mee torsten. Ze begrepen dat de media de enige plekken herbergen waar vrijheid nog enige kans heeft. Ze hadden ingezien dat kunstenaars niet moeten trachten monumenten op te richten voor zichzelf om daarmee onsterfelijk te worden, maar hadden begrepen dat het hun verantwoordelijke taak is de tijd van binnenuit te verstoren door het zinloze met zichzelf in tegenspraak te brengen opdat er ruimte ontstaat voor nieuwe zin. Ze waren hun tijd vooruit omdat uit hun gebaren het inzicht bleek dat voor het eerst in de geschiedenis wij het zelf zijn die de wereld zingeven, in plaats van andersom. En dat is een vrijheid die hoort bij het motto van Aldus: Festina Lente! Haast u langzaam!1

Noten

1 Aldus is Aldus Manuzio de man verantwoordelijk voor onze huidige typographische formats en natuurlijk de nodige fonts, en verantwoordelijk voor wat wij nu verstaan onder publishing. Daarnaast een filosoof die het motto had Festina Lente dat altijd werd afgebeeld met een scheepsanker (zie ook : http://www.gandalf.it/offline/off14_en.htm). Aldus is ook een bedrijfsnaam voor typografische producten voor de computer (fonts, software, etc