Jonas Lund – De logica van een wereld zonder logica
Het is niet alleen een groot onderwerp in de media, ook steeds meer kunstenaars raken ervan doordrongen hoezeer algoritmes en big data ieders leven sturen. Kunstenaar Jonas Lund speelt er op geheel eigen, kritische wijze op in.
In verschillende projecten legt de Zweedse kunstenaar Jonas Lund de verborgen sociale netwerken en financiële systemen van de hedendaagse kunstwereld bloot. Zo maakte hij voor zijn meest recente solotentoonstelling, Flip City bij Steve Turner Contemporary in Los Angeles, enkele digitale ‘schilderijen’ die zijn gebaseerd op gegevens uit een grote databank van ‘process based abstraction’ – schilderijen die een recente hit vormden op de internationale hedendaagse kunstmarkt. Lunds tegenstanders verdenken hem van manipulatie voor persoonlijk gewin, zijn voorstanders zien in hem een kunstenaar met een hackersmentaliteit.
In veel van je recente werken speel je met de interne processen in de hedendaagse kunstwereld. Ik denk aan The Fear of Missing Out (2013), Top 100 Highest Ranked Curators (2013) en Return of Investment (2014). Waarom ben je geïnteresseerd in de mechanismes van de hedendaagse kunstwereld?
‘Ik ben ooit tegen het boek Hur man blir samtidskonstnär på tre dagar [Hoe wordt men hedendaags kunstenaar in drie dagen] van de Zweedse kunstenaar en docent Lars Vilks aangelopen. Het is een intrigerend boek omdat het suggereert dat de juiste vaardigheden vanzelf toegang verschaffen tot de kunstwereld en een mooie carrière als kunstenaar. De kunstwereld is een systeem van met elkaar verbonden netwerken met een enorme culturele invloed, dat tegelijkertijd bijna geen enkele logica volgt. Gezien het feit dat de modus operandi van de kunstwereld niet is gebaseerd op geclassificeerde evaluatiecriteria, is de hacker in mij ontwaakt. Ik weet zeker dat er een manier bestaat om de kunstwereld te kraken, haar te ontleden om zodoende uit te vinden hoe ze opereert. Ik wil weten welke logica aan de kunstwereld ten grondslag ligt en hoe ik die in mijn voordeel kan gebruiken.’
Je benadert de kunstwereld als een hacker. Tegelijkertijd zijn je werken arbeidsintensief. In de solotentoonstelling The Fear of Missing Out in Showroom MAMA onderzocht je de mogelijkheid om je kunstproductie te optimaliseren door gebruikmaking van algoritmes. Je voerde de instructies voor een twaalftal kunstwerken uit die je kreeg van een algoritme dat alle relevante informatie van online kunstdatabanken destilleerde tot een solotentoonstelling. Waarom steek je zoveel tijd in de uitvoering?
‘Een reden om door middel van kwantificeerbare data naar de kunstwereld te kijken, is om methoden en gereedschappen te vinden om kunstwerken te maken die binnen dit systeem als een zelfreflexief fenomeen opereren om zelfreflexieve kunstwerken te maken. Die werken moeten behalve bedacht ook uitgevoerd worden om te kunnen functioneren. Overigens zou ik zou mijn werkwijze niet noodzakelijkerwijs omschrijven als hacken. Een typische hack modificeert een ding of systeem om het iets anders te laten doen dan waar het voor bedoeld is. Ik kijk juist hoe ik het systeem kan ontrafelen om uit te vinden of er slimmere manieren zijn om erop in te spelen.’
Jouw werkwijze wordt door velen gezien als revolutionair, ik moet dan vanzelf denken aan de Internationale Situationisten of Christoph Schlingensief. Dit waren revolutionaire kunstenaars die het theater en de tentoonstellingsruimten verlieten om de manier waarop er kunst werd gemaakt radicaal te veranderen. Jouw werk nestelt zich nadrukkelijk in de hedendaagse kunstwereld.
‘Ik vind hun pogingen zowel bewonderenswaardig als futiel. Ik bedoel, hun werk wordt toch nog steeds getoond in galeries en musea? Als je de kunstwereld bekritiseert of nieuwe manieren van kunstproductie probeert te ontwikkelen, maak je deel uit van het instituut dat je probeert te bekritiseren. Dat is het grappige van kunst. Aan de andere kant is negenennegentig procent van alle kunst die wereldwijd wordt gemaakt slecht. Ik begrijp hun motivatie wel.’
Op welke andere terreinen zou je graag werken als kunstenaar?
‘Het zou fantastisch zijn om toegang te hebben tot grotere databestanden. Ik zou wel een artist-in-residence willen zijn bij de NSA, Facebook of Artsy, mits ik toegang zou krijgen tot al hun data.’
Een term die steeds vaker opduikt is datafication. Onder anderen Viktor Mayer-Schönberger en Kenneth Kuckier schrijven hierover in hun boek Big Data: A Revolution That Will Transform How We Live, Work and Think (2013). De term wordt gebruikt voor de trend om van alle denkbare verschijnselen informatie te verzamelen en deze vervolgens om te zetten in kwantificeerbare ‘data formats’. Op deze manier kan men de latente waarde die in deze informatie ligt besloten ontsluiten.
‘Datafication refereert naar mijn idee aan data die nog niet gekwantificeerd zijn, terwijl de data in het geval van mijn kunst publiek beschikbaar zijn, ze zijn alleen afkomstig van verschillende bronnen. Ik ben meer bezig met het verzamelen en herschikken van big data met gebruikmaking van algoritmes, niet zozeer met datafication.’
De beschaving heeft millennia ervaring in het duiden en reguleren van menselijk gedrag. Maar, hoe reguleer je een algoritme?
‘Een algoritme is de blauwdruk voor een computerprogramma dat is geschreven in een specifieke computertaal om Boole-algebra [Een algebraïsche structuur met als logische operatoren AND, OR en NOT en twee mogelijke uitkomsten, TRUE (1) en FALSE (0). GW] en mathematica met elkaar te kunnen combineren. Samen vormen zij de instructies voor een data-analyse. In essentie is een algoritme dus een computerprogramma. De meeste algoritmen zijn gepatenteerd, niet inzichtelijk en in het bezit van multinationals. Het is niet makkelijk om ze te reguleren.’
Waar en hoe zie jij deze algoritmes de samenleving controleren of optimaliseren?
‘Als je algoritmes combineert met grote dataverzamelingen kun je criminaliteit bestrijden met een programma als Crush of high frequency trading op Wall Street mogelijk maken. Je kunt voorspellen of iemand zwanger is, beslissen of een gevangene vroegtijdig los kan worden gelaten, uitvinden in welke stad de griep het eerst opduikt of welke muziek geproduceerd moet worden voor een hit. Het spectrum is eindeloos. Algoritmes beheersen ons steeds meer. Deze voorbeelden vormen slechts het topje van de ijsberg.’
Mensen delen vrijwillig persoonlijke informatie op internet; veel online services ondermijnen privacy. Ook jij maakt gebruik van andermans informatie. Is dat een probleem?
‘Ik denk dat het belangrijk is om inzichtelijk te maken hoe algoritmen onze maatschappij beïnvloeden door middel van optimalisatieformules, omdat optimalisatie aan de hand van algoritmen naar mijn idee niet de beste weg vooruit is in deze wereld.’
Gerben Willers is curator bij Showroom Mama Rotterdam
Solo
Galerie Boetzelaer|Nispen, Amsterdam
6 september t/m 11 oktober
The Value of Nothing (groep)
TENT, Rotterdam
4 september t/m 16 november
Jenny Wilson





