metropolis m

De biënnale met de prachtige naam Kochi-Muziris kent in haar tweede editie nu ook een prachtige titel. Whorled Explorations kan het beste vertaald worden met ‘Wervelende Wereldontdekkingen’. Curator Jitish Kallat, in het dagelijks leven kunstenaar in Mumbai, is verantwoordelijk voor het officiële gedeelte van de biënnale met niet minder dan honderd kunstenaars, verdeeld over zeven locaties. Dat is niet weinig voor één curator met een zeer bescheiden team en budget.

Kallat oriënteert zich op het algemene uitgangspunt van de biënnale, die gericht is op het historische Kochi in de deelstaat Kerala in het zuiden van India. Zowel stad als staat heeft een wervelend verleden. Ook Nederland speelt daarin een bijrolletje, door tijdens de expansieperiode van de V.O.C. de macht over de Malabarkust te nemen en daarmee de lokale specerijenhandel en de stad Kochi van de Portugezen af te pakken. Fort Kochi is tegenwoordig een charmante, historische wijk in een miljoenenstad. Muziris is de naam van de oude haven die naar verluidt ergens rond het jaar 1400 verdwenen is, maar waar eeuwenlang druk handel werd bedreven met onder andere de Romeinen, Byzantijnen, Chinezen en Arabieren.

Het aanhalen van het verleden lijkt een constante te worden in de nog jonge geschiedenis van de biënnale. Kallat graaft graag nog wat dieper. Kerala huisvestte in de vijftiende- en zestiende-eeuw een school voor astronomie en wiskunde, die deze regio een voorsprong zou hebben gegeven in de kennis van het navigeren over zee en de cartografie. Kallat benoemt dit feit expliciet om als het ware uit te kunnen zoomen, weg van de alledaagse beslommeringen (die in India niet gering zijn), ten dienste van een macro-vertoog.

Het tentoonstellingsparcours opent met de film Powers of Ten van het Amerikaanse vormgevingsduo Charles en Ray Eames uit 1977. De film, gemaakt in opdracht van IBM, begint met het beeld van een stel dat picknickt in Chicago en zoomt daarna steeds met factor tien uit tot het gehele heelal in beeld komt, om daarna met verkleiningen van een factor tien te eindigen op het subatomaire niveau in de arm van de picknickende man. De nog steeds krachtige animatie is op YouTube te zien. Dat is ook het geval met het videokanaal Vsauce van Michael Stevens die op het web allerlei wetenschappelijke vragen met humor, drama en gevoel voor historische beelden afwerkt als een vj. Zijn filmpjes zijn op verschillende locaties van de Kochi-biënnale te zien.

‘Whorled Explorations is bedacht als zowel een observatiedek om over onze wereld na te denken, als een gereedschapskist voor zelfreflectie’, aldus Kallat in de begeleidende gids. Het is bovenal een briljante zet waarmee hij zich in staat stelt om een populaire, zo niet populistische tentoonstelling samen te stellen met flink wat spektakelstukken. Bijvoorbeeld het project The Earth Turns Without Me uit 2010, waarin de Zwitserse kunstenaar Christian Waldvogel boven Zürich op supersonische snelheid tegen de aardrotatie invliegt, met als doel de zonneschijf vast te leggen in de tot camera obscura verbouwde straaljager. Ook de ijsbrekerfilm van Guido van der Werve is hier te vinden, wat als hemelbestormend kunstenaarsproject enigszins vergelijkbaar is. Ronduit spectaculair is een nieuw werk van Anish Kapoor, die op eigen kosten een zwaar dreunende draaikolk van drie meter diep liet bouwen in de tentoonstellingsruimte – met uitzicht op zee. Een andere favoriet is de ruim vijftig meter lange en een meter brede kwaststreek van N S Harsha, Punarapi Jananam Punarapi Maranam uit 2013, een wervelende baan zwarte verf waarop in miniatuur planetenstelsels zijn geschilderd.

Inwoners van Kochi stromen massaal toe op zulke werken. Dankzij decennialang democratisch gekozen communisme in de staat Kerala is de geletterdheid onder zowel mannen als vrouwen veel hoger dan in de rest van India. Ook de lonen van de lagere klassen zijn relatief hoog, waardoor er sprake is van een brede, discursief geïnteresseerde bevolkingslaag met latente interesse voor de biënnale. Tegelijkertijd kent de regio een enorme arbeidsmigratie. De golfstaten steunen op de arbeid van miljoenen Keralieten, die hun loon massaal terugsturen naar hun thuisland, met als gevolg dat het er economisch voor de wind gaat. Dat is ook de reden dat de eerste Indiase biënnale in Kochi is neergestreken en niet in meer voor de hand liggende kunstcentra als Mumbai, New Delhi, Baroda of Calcutta.

Fort Kochi doet met zijn historische gebouwen, tropische entourage en heuse lagunes denken aan Venetië. Het hoofdgebouw van de biënnale is het Aspinwal House, een voormalige opslagplaats die inderdaad wat weg heeft van de Arsenale. Talloze werken verwijzen naar de gewildheid van de Malabarkust bij imperiale mogendheden. Een geliefd onderwerp is ontdekkingsreiziger Vasco da Gama, die in Kochi stierf. Fotograaf Pushpamala N uit Bangalore maakte een geënsceneerde foto naar een negentiende-eeuws schilderij waarin Da Gama zijn opwachting maakt bij het hof van Calicut aan de Malabarkust. Het is een Portugees-nationalistisch tableau, dat in Pushpamala’s enscenering is geperverteerd door van Da Gama een vrouw te maken, namelijk de fotograaf zelf, en de hovelingen bestaan uit bevriende kunstenaars. Het Nederlandse aandeel in de strijd om de Malabarkust wordt vertolkt door de figuur van prins Maurits in het werk Maurits Script (2006) van Wendelien van Oldenborgh. De Singaporees Ho Rui An gebruikte een beeld van een zwetende, Nederlandse antropoloog, Charles Le Roux, als uitgangspunt voor de lezing-performance die hij bij de opening van de biënnale opvoerde. Sun, Sweat, Solar Queens gaat over de categorische ontkenning van de tropische hitte in de levensstijl van de westerse kolonist.

Zoals elke biënnale heeft ook die van Kochi een subtekst. Meer dan de helft van de deelnemende kunstenaars woont en werkt in India. Ze zijn mede geselecteerd op een evenwichtige vertegenwoordiging van de verschillende kunstcentra die het grote land rijk is. De Indiase kunstenaars zijn verantwoordelijk voor bijna alle bijdragen die speciaal voor deze biënnale zijn vervaardigd. De rest is vooral bestaand werk. Dat heeft met het beperkte budget te maken en met de korte tijdspanne waarin de tentoonstelling gerealiseerd moest worden, maar het zegt ook wel iets over de omvang, dynamiek en het zelfvertrouwen van de Indiase kunstwereld. Gek genoeg blijft de Indiase hedendaagse kunst in Nederland nog grotendeels ongezien. Maar dat ligt misschien ook aan het feit dat in dat veelomvattende en bruisende Indiase kunstklimaat de beeldhouw- en schilderkunst nog altijd een dominante positie inneemt, mede omdat daar een omvangrijke interne markt voor is. Grootheden als Surendran Nair en nestor Gulammohammed Sheikh zijn beiden vertegenwoordigd op Kochi-Muziris 2014 met monumentale schilderijen waarin complete wereldvisies worden voorgesteld die op zichzelf al een ontdekkingstocht rechtvaardigen. Eames’ Powers of Ten uit 1977 mag dan een juweeltje van protodigitale animatietechniek zijn, maar veel van het nieuwe werk op de biënnale bevindt zich vooralsnog in de analoge sfeer.

Een uitzondering is de installatie Log Book Entry Before Storm van Raqs Media Collective, die de gehele ruimte van de Kashi Art Gallery opeist. Met ouderwetse duikattributen, blauw gefilterd licht en digitaal gegenereerde morsecodes op flatscreens houdt Raqs, het uitgangspunt van Kallat indachtig, een onwerkelijk aandoend midden tussen een historische onderwaterwereld en een sciencefictionachtige ruimtewereld. Een andere uitzondering is de installatie Pythagoras (2013) van de Singaporees Ho Tzu Nyen. Het is een multimediaal theater met toespelingen op de film 2001- A Space Odyssee, waarbij ook in deze hedendaagse versie voor toneel de apparatuur (zoals de computer HAL in het origineel) letterlijk de hoofdrol blijkt te spelen. Als we het woord vervreemding nog mogen gebruiken, is het zeker van toepassing op dit werk. Op de Kochi-biënnale stond de installatie op eenzame hoogte als demonstratie van technisch vernuft die vele andere ‘wervelingen’ uiteindelijk wat ouderwets deed voorkomen.