metropolis m

Het is flink aanpoten voor de Bulgaarse kunstenaar Natalia Jordanova – maar ze weet niet beter. Ze is gescout door curator Tiago de Abreu Pinto voor The New Art Section op Art Rotterdam 2020 en zal in april deelnemen aan Unfair Amsterdam. Ook staat er een aantal andere presentaties op de planning. En dat terwijl zij haar master aan de Dirty Art Department van het Sandberg Instituut nog moet afronden. 

Jordanova studeerde fotografie aan de Nationale Film en Theater Academie in Sofia (Bulgarije), waar ze vanuit haar interesse in de relatie tussen beeld, object en perceptie in de digitale en fysieke wereld werkte. Hoewel ze zichzelf nooit als fotograaf heeft gezien, sleepte ze in Sofia meteen meerdere fotografieprijzen in de wacht. Ze vervolgde haar opleiding in Nederland aan de KABK, waar ze switchte van Interactive Media Design naar Fine Arts,vanwege de vrijheid die ze daar kreeg om haar praktijk verder te kunnen ontwikkelen. Hier studeerde ze in 2018 af. 

In 2015 voerde Jordanova bij tentoonstellingen in Den Haag en Sofia haar online performance The Artist is Digitally Present op. In dit werk – een verwijzing naar het inmiddels wereldberoemde werk van Marina Abramovic – onderzocht ze hoe ons oogcontact in het digitale tijdperk veranderd is. Ze staarde urenlang in een galerie in de webcam van een laptop, statisch en met een neutrale blik. Anders dan bij het werk van Abramovic, wisten onlinetoeschouwers het bij deze versie droog te houden. Dat kwam door een belangrijk verschil: de kunstenaar kon zelf niet zien wie er oogcontact met haar probeerde te maken. Ze besefte zich dat de onmogelijkheid van direct oogcontact digitale intimiteit in de weg staat. In The Artist is Digitally Present wordt dat nog verder onmogelijk gemaakt door galeriebezoekers die tijdens de performance over de schouder van de kunstenaar voyeuristisch met haar mee de webcam instaren. Het werk neemt symbolisch afscheid van haar praktijk als fotograaf, waarbij, zoals ze zegt, oogcontact met haar onderwerp van essentieel belang was. 

De digitale vertekening bij het streven naar persoonlijk contact is nu terug te zien als rode draad in Jordanova’s werk, dat de laatste jaren vooral verband houdt met de relatie tussen het lichaam en technologie. Dat lichaam kan voor de kunstenaar allerlei vormen aannemen: een materieel lichaam, een ‘post-human’ lichaam, een antropomorf – niet-menselijk – lichaam, het digitaal gegenereerd of mechanisch lichaam, en uiteindelijk haar eigen lichaam dat wel vaker in haar werk verschijnt. Essentieel in haar onderzoek naar intimiteit en technologie is ook haar verkenning van ons verschuivende idee van materialiteit, en de manier waarop beeld en taal zich tot elkaar verhouden in digitale en fysieke communicatie. Dit klinkt ambitieus, en dat is meteen typisch Jordanova. Constant probeert ze in haar praktijk ideeën na te streven die steeds weer een grotere reikwijdte hebben. 

Sinds Jordanova afstand nam van specifiek fotografisch werk is haar praktijk niet makkelijk meer te vangen onder een specifiek medium. Ze maakt het liefst gebruik van verschillende media die samenkomen in omvangrijke installaties. De invloed van haar fotografische blik is daarin nog altijd wel te traceren. Ze bouwt als het ware aan een driedimensionaal idee van fotografie, door op een specifieke manier met objecten en materialen te werken waardoor de manieren waarop alle soorten lichamen ruimte ervaren of zich door de ruimte bewegen worden weerspiegeld. 

Neem haar meest recente installatie Problems Exist Between Keyboard And Chair (PEBKAC), waarbij video en sculptuur samen een soort miniwereld creëren. Het werk draait om onze ideeën over hoe online communicatie conflicteert met de communicatie tussen mensen in de fysieke wereld, en welk effect dat op het lichaam heeft. Het videowerk naive enough to have concerns about one’s own happiness when others have no seals to pet (2019) is gebaseerd op gefragmenteerde berichten en afkortingen die meestal online gebruikt worden, en het poëtische potentieel dat ontluikt wanneer taal op deze manier als het ware uit elkaar valt. Het werk volgt twee personages, in wie we de kunstenaar en haar partner in herkennen, die we in dezelfde ruimte zien bewegen maar elkaar nooit ontmoeten. Hun contact blijft beperkt tot het gemedieerde gebied van hun digitale berichten, die emotieloos en bijna robotisch worden voorgelezen door voiceovers.

Jordanova’s installaties zijn nooit volledig immersief, maar het werk is sterk genoeg om daar als kijker geen behoefte aan te hebben. Verspreid over meerdere ruimtes bootsen de sculpturen – sommige zijn ook terug te zien in de video – elkaar qua vorm allemaal op een andere manier na, volgens de kunstenaar een verwijzing naar natuurlijke voortplanting. Het is een speelse toespeling op de manier waarop onze taal digitaal steeds weer opnieuw ‘geboren wordt’. Zo blijft de kunstenaar relatief abstract in de manier waarop ze onze nieuwe realiteit weergeeft, waarbij ‘simpele’ intimiteit hardnekkig vermeden wordt. Wellicht was die er nog wel toen fysieke nabijheid noodzakelijk was voor contact. Of zinspeelt Jordanova op een nostalgie naar het intieme bij haar eigen generatie die volwassen werd ‘op het internet’ en die haar nooit in die mate heeft gekend? 

Zoals al eerder opgemerkt in een recensie van de Graduation Show 2018 in Metropolis M, maakt Jordanova gebruik van ‘bekende gelikte, koele post-internet esthetiek’, haar werk vervalt echter nooit in de ironie waar de meest typische post-internet kunstenaars vaak makkelijk aan te herkennen zijn. Jordanova is oprecht geïnteresseerd in hoe onze lichamen zich tot elkaar verhouden nu onze communicatie zich meer en meer in het digitale domein afspeelt. Haar werk gaat zo een relatie aan met ons verleden, heden en toekomst. 

Ondertussen werkt ze gestaag door. Tijdens een aankomende performance in De School in Amsterdam zal Jordanova samen met samenwerkingspartner Walter Götsch dit keer een microwereld van allerhande alternatieve lichamen orchestreren. 

Jeanette Bisschops

is onafhankelijk curator en assistent-curator bij New Museum in New York