metropolis m

Dat meisje daar is Sara. Ze is de manager van Xenon Palace. Ze heeft het bijna vijf jaar geleden opgericht. Een kelder die ons toevluchtsoord is geworden. Ons grootste geheim. Geen uitsmijter, geen dresscode. We gaan alleen naar Xenon Palace met Sara’s toestemming. Ze heeft deze plek voor ons gemaakt, zodat we aan onze realiteit kunnen ontsnappen. We zijn allemaal uit de hand gelopen, we zijn allemaal gekwetst door deze wereld en Xenon Palace is de enige plek die ons kan genezen.
Emile Samory Fofana in Xenon Palace Championship (2023)

Als jonge Maghreb Gen-Z vrouw, opgegroeid in de buitenwijken van Bordeaux, heeft Sara Sadik er geen problemen mee toe te geven dat het haar verveelt dat ze haar cultuur steeds opnieuw uit moet leggen aan oude witte mannen. In het recente interview met curator Ben Broome voor Flash Art (343, 2023) benadrukt Sadik hoe belangrijk haar praktijk voor haar is, omdat zij haar de ruimte geeft een eigen verhaal te vertellen, onder haar voorwaarden. Wie zich in dit verhaal wil verdiepen, kan het beste langsgaan in Arles, waar bij LUMA nu een van haar meest recente werken tentoongesteld wordt (t/m 7.1.2024). Deze video-installatie, Xenon Palace Championship (2023) geheten, vormt een uitstekend startpunt om in Sadiks wereld te duiken.

Xenon Palace Championship bestaat uit een interactieve video-installatie gekoppeld aan verschillende controllers in de vorm van futuristische Hookahs, oftewel waterpijpen. Het is een verwijzing naar de vrijetijdsbesteding van vele jonge Arabische mannen, die zich vaak verzamelen in en rondom hookahlounges. De controllers vormen een uitnodiging voor het publiek om mee te spelen in een videogame waarin jonge mannen elkaar bekogelen met ‘Xenons’, kleine vruchtvormige karakters geïnspireerd op de smaken van waterpijptabak: Kiwi Punch, Bubble Trouble, Frizzy Bomb, et cetera. Sadik speelt zelf ook een rol in de video als eigenaar van de hookahbar waar de gevechten plaatsvinden, terwijl haar vriend en muse Emile Samory Fofana zichzelf speelt en de strijd aangaat met verschillende jonge mannen. De video is gemonteerd als ware het reality-tv: er zijn close-ups van gezichten begeleid door spannende muziek, Tik Tok-achtige momenten die spontaan gefilmd lijken met mobiele telefoons en bekentenissen die de personages direct op camera doen. Afwisselend fictief en realistisch, dient de video als eerbetoon aan de sociaal-culturele ruimte van de hookahlounge en de jonge mannen die er samenkomen. 

Sadik heeft haar praktijk de afgelopen jaren vrijwel geheel gewijd aan de figuur van de geracialiseerde jongeman uit de banlieues, die in de Franse media en het rechtsgeoriënteerde discours doorgaans alleen zichtbaarheid krijgt wanneer hij vuilnisbakken in brand steekt, winkelruiten kapot slaat, een radicale terrorist wordt of zijn vermeend promiscue vrouwelijke familielid of vriendin aanvalt door haar zuur in het gezicht te gooien. Al meer dan twintig jaar, sinds de rellen tussen de politie en de jeugd uit de banlieues in 2005, domineert het stereotype van het racaille (uitschot), zoals voormalig president Nicolas Sarkozy ze noemde. Meer recentelijk werd deze typering ge-update tot sauvageon (wilde). De huidige Franse minister van Binnenlandse Zaken Gérard Darmanin gebruikte deze term voor het eerst in de nasleep van de rellen die werden uitgelokt door de dood van Nahel Merzouk die door een politieagent werd gedood tijdens een routine verkeerscontrole op 27 juni 2023. Sadik wil stereotyperingen als deze ontkrachten. Ze herinnert ons eraan dat moslims uit de diaspora vaak eenzaam zijn. ‘In mijn praktijk wil ik het moslim-zijn omarmen: het blijft soms onuitgesproken, maar in al mijn scripts komt Allah aan bod, het geloven in God of In sha’Allah. De Islam is nog altijd een taboe in Frankrijk, voor sommige mensen staat moslim zijn gelijk aan terrorisme.’1 Met haar werk wil Sadik het schrille contrast zichtbaar maken tussen deze stereotiepe ideeën en de realiteit van de ondeugende, sentimentele jongens die ze in haar video’s portretteert. 

Videogame-esthetiek
Een andere installatie van Sadik, getiteld Cristal Zastruga (2023), was afgelopen voorjaar te zien in Basement Roma, de tentoonstellingsruimte van het tijdschrift Cura in Rome. Bij dit werk creëerde Sadik ook een performance getiteld Coeur qui brûle, sentiments glacés (Brandende harten, bevroren gevoelens), die ze opvoerde in de Villa Medici eind april 2023. In beide werken dwaalt een personage, opnieuw gespeeld door Samory Fofana, door een besneeuwd en mistig landschap. Het personage heet Zetrei – ‘13’ in straattaal, een verwijzing naar zijn relatie met Marseille, de stad met departementnummer dertien. Zetrei wordt gefilmd met een ingenieus systeem van alwetende GoPro-camera’s op zijn rug, vanuit een perspectief dat doet denken aan de esthetiek van een videogame. De rook van de hookah waar de hoofdpersoon regelmatig een trekje van neemt, vermengt zich met de mistige lucht om hem heen. 

Een snelle Wikipedia-zoekopdracht naar de titel van het werk onthult dat een ‘zastruga’ de onregelmatige richel is op een sneeuwvlakte als gevolg van winderosie, zoutvorming en de afzetting van gevallen sneeuwvlokken. De term is een directe verwijzing naar het landschap waar het personage doorheen wandelt, maar kan ook als metafoor worden gelezen voor de innerlijke toestand van het personage. Zetrei bevindt zich emotioneel gezien op het randje. In beide werken worden de bewegingen van het personage begeleid door zijn interne monoloog. Hierin bespreekt Zetrei de vele uren die hij doorbracht terwijl hij steeds dieper in het videospel Grand Theft Auto dook, in een poging te ontsnappen aan zijn moeilijke leven met zijn alleenstaande moeder, van wie gaandeweg duidelijk wordt dat ze onlangs is overleden. In de performance onderbreekt de stem van Sadik Zetrei’s metafysische overwegingen door de verschillende knoppen op een Playstation-controller te scanderen – Rechts, L2, Onder, R1, Links, Links, R1, L1, L2, L1 – alsof ze daarmee de handelingen van het personage stuurt. De voorstelling eindigt tragisch, met de zelfmoord van het personage.

In een artikel gepubliceerd in Numéro (zomer 2023) schrijven Félix Boggio en Stella Magliani-Belkacem dat Sadiks werk niet opgevat dient te worden als Bildungsroman over de jonge Arabische man uit de buitenwijk of als educatief materiaal om de witte toeschouwer mee in te wijden in ‘ghetto-cultuur’. In plaats daarvan, schrijven ze, dient Sadiks praktijk ertoe om ‘de postkoloniale woestijn te voorzien van nieuwe begroeiing middels dromen en symboliek’.3 In andere woorden, om in het heden een nieuw begrip te kweken van een hedendaagse culturele stroming, zonder daarbij terug te grijpen op gedateerde of stereotiepe vooroordelen. 

Een voorbeeld van hoe Sadik dit in de praktijk brengt is het werk Khtobtogone (2021), waarin ‘Khtob’ verwijst naar het Arabische woord voor een huwelijksaanzoek. In deze video volgen we een virtueel personage, de twintigjarige Zine, die wandelt door een bestrate omgeving afkomstig uit het videospel Grand Theft Auto. Het landschap is dat van de rotsachtige kust van Marseille, de stad waar Sadik heen verhuisde na het voltooien van een residentie in Triangle-Astérides in Marseille in 2018. In de voice-over van de video vertelt Zine over zijn gebrek aan zelfvertrouwen, zijn carrièreperspectief als Uber Eats-bezorger en zijn twijfels over het opbouwen van een stabiele situatie zodat hij zijn vriendin een aanzoek kan doen. De vriendin heet Bulma, een subtiele verwijzing naar de anime Dragon Ball Z die Sadik ook al gebruikte in een eerdere voorstelling, Tu deuh la miss (2020). Zine erkent dat hij weliswaar de druk voelt om te trouwen, maar dat hij ook weet dat dit ten koste zou gaan van zijn relatie met zijn vrienden, die als zijn broers zijn. De film schetst zo een subtiel portret van de twijfels en zorgen van een jonge adolescent uit een specifieke cultuur, van de overgangsrituelen naar volwassenheid die hij moet doorlopen en van de twijfels en verantwoordelijkheden die het man-zijn met zich meebrengt. 

Marseille
Khtobtogone zit vol met verwijzingen naar het leven in Marseille, van Zine’s accessoires – het T-shirt van het Olympisch voetbalteam van Marseille en zijn Louis Vuitton-tasje – tot de landschappen van de Calanques en specifieke uitdrukkingen als gadji (meisje) of mekhtoub (lot). Tezamen vormen ze de ingrediënten voor het concept ‘Beurcore’ – een ‘beur’ is in Franse straattaal iemand die geboren is in Europa maar wiens ouders of grootouders uit de Maghreb komen. Beurcore is een door Sadik bedacht concept dat de straatcultuur van de jonge Maghrebijnse diaspora in Frankrijk in zijn meest emblematische vorm belichaamt. Sadik omschrijft het zelf als ‘een beweging die al bestaat maar nog niet gedefinieerd is, behalve met de onnauwkeurige term van urban– of populaire cultuur’.2

Gezien ze in haar praktijk deze stroming duidt en gelijktijdig optreedt als archivaris ervan, zou Sadiks werk als antropologisch kunnen worden geïnterpreteerd. Hoewel veel vergelijkbare werken, zelfs als deze worden gemaakt door kunstenaars die zelf afkomstig zijn uit de achtergronden die ze willen representeren, onbedoeld een alziende of reducerende blik aannemen, slaagt Sadik erin deze valkuil te vermijden door zich te richten op het individu. Sadik: ‘Als ik een personage schrijf, probeer ik diep in hun persoonlijkheid te duiken. Wat zijn hun dromen? Wie zijn ze als persoon? De Franse samenleving heeft het alleen maar over de groep – “de moslims!” – maar niet over wie je gewoon bent, als jezelf.’

Sadik geeft daarmee een eigen, individuele stem en persoonlijkheid aan personages die vaak worden voorgesteld als de stereotiepe figuur van de sauvageon. Haar werk brokkelt daarmee geleidelijk de defensieve culturele laag af die de Maghrebijnse mannenwereld lijkt af te schermen voor witte mensen die een beeld van de Arabische man hebben geconstrueerd als een gewelddadige en onwetende wilde, om hem makkelijk te begrijpen, te controleren en hun eigen dominantie te bevestigen. In plaats daarvan kweekt Sadik begrip voor de menselijke kant van deze mannen, hun gevoelens, hun gevoel van mislukking en hun verlangen naar liefde, vriendschap en integratie in de maatschappij. 

Er is echter nog een manier waarop Sadiks observatie en vormgeving van haar personages als ongebruikelijk kan worden beschouwd. In haar praktijk keert ze de gebruikelijke stereotypen om van wat bekendstaat als de male gaze, door haar eigen blik nadrukkelijk te richten op de jonge mannen die ze portretteert. Sadik neemt een perspectief aan dat wordt gevoed door liefde en geniet zichtbaar van de mannelijkheid van haar personages, hun jeugdige lichamen, stijl en mimiek. Ze filmt ze zoals Nouvelle Vague-regisseurs hun actrices filmden, als onbekende, oneindige continenten. Deze portrettering heeft natuurlijk iets erotisch, zeker als je bedenkt dat Sadiks voornaamste muze, Samory Fofana, haar partner is. 

Nieuw feminisme
Door de nauwe verweving van Sadiks eigen ervaring als jonge Maghreb vrouw die kijkt naar jonge Maghreb mannen in de context van het postkoloniale Frankrijk en een virtuele fantasiewereld, functioneert Sadiks werk op twee niveaus. Enerzijds is er het documentaire aspect dat bestaat uit het ‘archiveren’ van beelden en symbolen die representatief zijn voor de populaire Arabische mannencultuur. Anderzijds is er het performatieve aspect waarmee Sadik haar acteurs in staat stelt om buiten hun oorspronkelijke milieu te treden en – zowel middels virtuele representatie zoals in Khtobtogone, als letterlijk door acteren zoals in Xenon Palace Championship – binnen te dringen in de bevoorrechte wereld van de hedendaagse kunst met haar witte, burgerlijke codes. Door haar participatieve werkmethode kan Sadik zo haar macht en zichtbaarheid als kunstenaar delen.

In zijn artikel ‘Middle-East: A New Feminism is in the air’, gepubliceerd in Le Monde Diplomatique (juli 2023), legt Hicham Alaoui uit dat jonge Arabische feministen de maatschappij geleidelijk van binnenuit veranderen door aan te sturen op een nieuwe genderdynamiek. Deze aanpak zou veel effectiever zijn dan meer geïnstitutionaliseerde pogingen van seculiere autocratische regimes of moslimconservatieven om de positie van de vrouw in de samenleving te verbeteren, bijvoorbeeld middels het herinterpreteren van religieuze teksten of het doorvoeren van moderne wetgeving. Beide patriarchale machtsstructuren zijn namelijk gevormd door de westerse kolonisatie die de overheersing van Arabische landen rechtvaardigt door zich te beroepen op de stereotiepe trope van de archaïsche en gewelddadige Arabische man die zijn vrouw onderdrukt. Als een van de taken van het feminisme is om de man-vrouw verhoudingen te veranderen, dan ligt de grootste uitdaging van het feminisme erin om mannen aan te sporen hun gedrag te veranderen en het idee van mannelijkheid te transformeren. 

Of ze zichzelf een uitgeproken feminist beschouwt weet ik niet, maar Sadik slaagt er met haar werk zeker in om een diepere dimensie te geven aan het beeld dat vanuit het westen is ontstaan van Arabische mannelijkheid als ‘uitschot’ of ‘wilde’, en biedt zodoende een alternatief voor vaste hegemoniale voorstellingen. Een onmisbare taak als we de racistische stereotypen willen bestrijden waar we deze zomer door de Franse media mee zijn overladen.