metropolis m

‘Ik ben zeker gefascineerd door mensen die een aanzet hebben gegeven tot of een rol hebben gespeeld bij wat jij “sleutelmomenten” noemt, maar alleen als zij ook vandaag de dag nog relevantie hebben. Over het algemeen dompel ik mezelf helemaal onder in zo’n geschiedenis: die verhalen zijn niet alleen onderdeel van een collectief bewustzijn, maar raken mij ook persoonlijk.’

‘Elk werk, wat voor vorm het ook in de uiteindelijke presentatie krijgt, ontstaat via een documentaire benadering. Het verzamelen van vertrouwelijk materiaal, films en documenten en het voeren van gesprekken komt voort uit mijn werkwijze bij documentairefilms. Die dwingt mij tot grondig archiefonderzoek en ook tot een actieve opstelling die je vaker onder journalisten dan onder historici ziet, waarbij ik probeer zoveel mogelijk de bureaucratie te omzeilen en direct met mensen in contact te komen. Zo bouw ik een netwerk op van mensen die interesse hebben in het onderwerp en later de verkregen informatie ook zelf kunnen gebruiken, wat overigens wel de nodige risico’s inhoudt.
Ik moet zeggen dat ik alleen in het begin van mijn onderzoekswerk het officiële overheidspad volg, en dat altijd met een zekere ironie. Ik heb er bijvoorbeeld plezier in om te leren hoe je bij de FBI papieren kunt opvragen en vervolgens een overzicht te maken van alles wat er dan tussen ons over en weer wordt gestuurd, compleet met zegels, formaliteiten en enorme vertragingen. Maar tegelijkertijd kan het gebeuren dat ik diezelfde informatie via het informele circuit betrek. Toen ik aan het project The Undercover Man werkte, kon ik dezelfde documenten naast elkaar leggen: die van de FBI, die gecensureerd waren, en de exemplaren die ik van een advocaat had gekregen, waar alle informatie nog gewoon in stond.
Zo zitten er aan elk project veel leuke verhalen vast. Neem mijn eerste ontmoeting met “Donnie Brasco” in een herentoilet, of het feit dat ik een kunstenaar die ik in Moskou kende met geld naar het Rode Plein stuurde om daar van een “distributeur” een cassette met een film van Sjevtsjenko te kopen. Of dat ik wekenlang afgietsels heb staan maken van alle betonnen beelden in de zwaarbeveiligde rechtbank in Rome zonder dat ik toestemming had van het tribunaal. Later heb ik voormalige aangeklaagden en andere mensen bij elkaar weten te krijgen voor een performance dankzij een schoonmaakster die vertrouwen in me had en die me ’s ochtends de sleutels van het gebouw gaf en me met ze in contact bracht. Dat draagt natuurlijk een zeker risico met zich mee, zoals het mislukken van het project of zelfs gerechtelijke vervolging, maar er zijn altijd mensen die me helpen of in bescherming nemen. Kunst opent allerlei deuren. Mensen associëren een kunstenaar nog altijd met een bepaalde vrijheid en ze reageren anders op je dan op iemand van de krant of de tv. Als ik luister of mijn informatie selecteer, doe ik dat zonder een oordeel te vellen, en dat is van groot belang als je persoonlijke verhalen wilt horen.’

‘Ik heb niet het idee dat ik een goede daad verricht als ik iets aan het licht breng dat eerst verborgen was. Veel informatie is trouwens al aanwezig. Dingen worden bekend of toegankelijk gemaakt via openbare kanalen zoals internet of omdat mensen ervan op de hoogte zijn. Ik probeer informatie te verzamelen, te vergelijken, af te tasten, te laten rondgaan binnen een bepaalde kring van mensen die ik er dan specifieke vragen over stel, verbindingen te leggen met de wereld van nu, en uiteindelijk maak ik er een nieuw verhaal van, dat na al die stappen dus heel precies tot stand komt. Al wil dat niet zeggen dat die vertelling de waarheid is.’

‘Ik kan je verzekeren dat het op zich waar is, ik ben er tenslotte getuige van. Maar er zit een veranderlijkheid in die afhangt van onze actuele interpretatie van het kunstwerk. Wat ik bedoel is dat het geen vast gegeven is. Er zijn werken die pas na bepaalde gebeurtenissen een zekere betekenis krijgen, of een zekere betekenis voor een bepaalde groep mensen met een gezamenlijke cultureel-politieke identiteit. Daarom verander ik soms dingen aan mijn installaties of verander ik ze helemaal, al naar gelang de ruimte waarin ze komen te staan of het publiek dat erop af zal komen.’

‘Ik geloof absoluut in de volledige onafhankelijkheid van kunst ten opzichte van politieke of sociale bewegingen, al denk ik wel dat er uitwisselingen kunnen bestaan van kennis of krachtige momenten van creativiteit en actie. Ikzelf ben opgegroeid in anarchistische kringen. Dit waren losse groeperingen die ontstonden na het uiteenvallen van de Italiaanse Anarchistische Federatie, die in de jaren negentig maatschappelijke kwesties op lokaal niveau probeerden aan te pakken door zich hard te maken voor gratis onderwijs en arbeidsrechten, aandacht te vragen voor de problematiek in de buitenwijken en, met name in het zuiden van Italië, oplossingen te zoeken voor de toenemende immigratie.
Op het moment kijk ik met veel belangstelling naar nieuwe bewegingen die in Italië in opkomst zijn, vooral in de film- en theaterwereld, onder kunstenaars en intellectuelen, in reactie op het armoedige cultuurbeleid van de huidige regering. Zij zetten nu geheel zelfstandig projecten op en hebben de leiding overgenomen van belangrijke theaters in Rome (Teatro Valle), Venetië (Teatro Marinoni) en Palermo (Teatro Garibaldi) en van tentoonstellingsruimtes in Milaan (MACAO) en Venetië (SALE DOCKS). Ook experimenteren ze met nieuwe organisatievormen in het culturele domein.’

‘Ik verkeer in de bevoorrechte situatie dat ik als kunstenaar werk. Het is iets waarvoor ik kies en waarvoor ik wil vechten. Ik hoop dat het kunstenaarschap nooit een reguliere baan zal worden, voor niemand. Ik zou willen dat iedereen zelf kan beslissen wat hij wil doen of hoe hij wil leven. Maar zolang mensen geen keuze en geen rechten hebben, is het een heel ander verhaal. Ik ben geen lid van een beweging als zodanig. Ik vind dat bewegingen en de politiek zich meer op lokaal niveau moeten manifesteren en zich op specifieke kwesties moeten richten.’

‘We zijn in staat om die “dingen” tot ons te laten spreken. De zogeheten auteursfilms, zoals die van Michelangelo Antonioni, daar zag je vroeger de een na de ander van in de bioscoop. Waarom kon iemand in de jaren zeventig wel een film van Antonioni begrijpen en nu niet meer?’

‘Ik heb de laatste tijd aan een lezing gewerkt waarin ik probeer te analyseren hoe de toeschouwer Il processo ervaart, dat dit jaar te zien was op dOCUMENTA (13) en in mijn tentoonstelling in De Vleeshal in Middelburg. Hoe ontvouwt het verhaal zich door de plaatsing van de objecten in de tentoonstellingsruimte? En hoe brengen ruimte en werk samen een bepaalde ervaring tot stand? Ik heb in Kassel uren gekeken hoe mensen rondliepen door het werk en heb foto’s van hen genomen. Voor mij is er een groot onderscheid tussen het tonen van één enkel ding, bijvoorbeeld Yellow Movie (2010) in het Stedelijk Museum in Amsterdam, dat een persoonlijke wisselwerking aangaat met elke individuele bezoeker, en installaties waarin het verhaal opgebouwd wordt vanuit de relatie tussen de verschillende onderdelen en de tentoonstellingsruimte.
Voor Il processo in Kassel heb ik me bijvoorbeeld beziggehouden met de bewegingen van de bezoekers door de ruimte (er waren vijf deuren) in relatie tot de presentatie van de sculpturen (betonnen afgietsels van beelden uit de zwaarbeveiligde rechtbank) en de mogelijkheid om een soort plein te creëren, een soort publieke ruimte. Dat was mijn voornaamste opzet: ik wilde me losmaken, weg van de beperkingen van de rechtbank (en soms ook van onze geïnstitutionaliseerde kunstomgevingen) op zoek naar de “vrijheid” die in de teksten van de aangeklaagden werd bepleit, woorden die via luidsprekers te horen waren en die in de performance vertaald werden. De performance met die simultane vertaling activeerde die functie van de ruimte, waardoor de bezoekersstroom tot stilstand kwam en men in een kring rond de aanwezige simultaanvertaler ging staan om te kunnen luisteren. Ook gingen mensen tussen de sculpturen op de grond zitten en werden zo actief onderdeel van het werk.’

‘Absoluut. Voor mij heeft het publiek een even grote invloed en functie als de sculpturen. In mijn installaties en films heeft het publiek een actieve functie.’