metropolis m

Eclectische etalages

In Bayri’s presentatie op de Rijksakademie was Jiu Jitsu de lichamelijke manifestatie van het meer existentiële geworstel in online chatrooms voor Marokkaanse diaspora, waarnaar Bayri dagelijks luisterde terwijl hij zelf zijn draai probeerde te vinden in een nieuwe omgeving. Het combineren van elementen die ogenschijnlijk niets met elkaar te maken hebben is kenmerkend voor zijn verdere praktijk, die vaak (een tikje gemakkelijk) wordt beschreven als ‘ongrijpbaar’.

Bayri omschrijft zijn werk zelf liever als code-switching, een term die oorspronkelijk verwijst naar het aanpassen van zwart naar wit taalgebruik, van onderdrukte naar onderdrukker. Een zwarte man gedraagt zich anders bij een witte man dan bij een andere zwarte man, schreef Frantz Fanon in 1952. Dit is nog altijd relevant, niet enkel in een witte context maar ook binnen een voormalig gekoloniseerd land als Marokko: men spreekt standaard Arabisch buitenshuis en informeel Darija (een mix van Arabisch, Amazigh, Frans en Spaans) onderling. Deze versplintering van identiteit, laten we het culturele souplesse noemen, gaat gepaard met een zekere performativiteit, een bewustzijn van de blik van de ander. In het switchen kan betekenis zowel wegvallen als ontstaan.

Bayri’s doorlopende werk Smartshop (vanaf 2020) is ook zo’n container voor associatief samengebrachte onderdelen, geïnspireerd door de eclectische etalages van typisch Nederlandse smartshops. Het is een print van een virtueel rariteitenkabinet dat Bayri met elke afdruk uitbreidt of aanpast. Alle geëtaleerde voorwerpen hebben dezelfde kleitinten, waardoor ze lijken op mallen in afwachting van een definitieve vorm, of juist op antieke opgravingen. Dit ongebreideld verzamelen past bij Bayri’s benadering, maar benadrukt ook de ambiguïteit die inherent is aan een archief. Wie bepaalt wat wordt bewaard, en voor wie? Deze institutionele kritiek komt op humoristische wijze naar voren in de performance en video You Can Keep It Eat It (naar een Darija uitdrukking in de trant van ‘stik er maar in’) uit 2021, over de geslotenheid van archieven en collecties uit de Maghreb die zich bevinden in Europese instellingen. Met een zelfgemaakte hamer bonkt Bayri zijn frustratie eruit op de muren van het Franse instituut dat hem toegang weigerde.

Bayri belicht zo universele politieke thema’s vanuit persoonlijke ervaringen. Daarvoor werkt hij ook regelmatig (en soms toevallig) samen met anderen, onder wie kunstenaar Ghita Skali die eveneens in 1992 werd geboren in Casablanca en gevestigd is in Amsterdam. Samen maakten zij vorig jaar in W139 de tentoonstelling Dead Skin Cash, waar vrijwillig afgeschraapte huidschilfers van bezoekers tot valuta werden verheven. In een absurdistische interpretatie van ‘selling your own skin’ stelden Skali en Bayri vragen over ethiek, arbeid, exploitatie en privilege. In het videowerk Semiotics of the Hammam, dat ook te zien was in de tentoonstelling, vervingen ze Martha Roslers iconische keuken door een badhuis en Rosler zelf door een Arabisch-ogende man in onderbroek, die zichzelf zonder water probeert te reinigen met hammam-attributen als een borstel en handschoen.

Culturele souplesse

Eerder organiseerde het duo Sunflower Seeds Are for Birds… And Sometimes People (2020) bij Motel Spatie in Arnhem. In plaats van arbeid ging het hier juist om het nietsdoen. Er stonden grote zakken zonnebloempitten waar bezoekers van konden eten, leunend tegen een pilaar of zittend op een bankje, de vloer langzaam bezaaiend met schilletjes. Naast een spel met het stereotype van gastarbeiders als uitvreters, roept ook deze performance kunsthistorische associaties op, van Arte Povera en Fluxus tot de porseleinen pitten van Ai Weiwei. Niet geheel ongerelateerd aan dit werk van Weiwei – dat onder meer verwijst naar Mao die zich graag liet portretteren als zon en zijn volk als zonnebloemen of zonnebloempitten – moest ik ook denken aan een bekend interview met de Senegalese filmmaker Ousmane Sembène. Op de vraag of zijn films worden begrepen in Europa antwoordt hij scherp dat voor hem niet Europa, maar Afrika het centrum van de wereld is. ‘Waarom een zonnebloem zijn en naar de zon draaien? Je suis moi-même le soleil!’1

Ook Bayri maakt geen knieval naar een bepaald publiek. Zijn werk is als een prisma van mogelijke betekenissen, iets wat je denkbeeldig in je hand kan nemen om het van meerdere kanten te bekijken. Verplaatsing – van het ene werelddeel naar het andere, van atelier naar tentoonstelling, van maker naar kijker – ziet hij als een iconoclasme, een manier om vaste concepten af te breken en er iets nieuws mee te bouwen. De lenigheid waarmee Bayri zich door de wereld beweegt is soms nauwelijks bij te benen, maar dat hoeft ook niet. Zoals Smartshop laat zien, gaat het juist om het voortdurende herschikken. Het kan zo, maar het kan ook zo.

Zelf vergelijkt Bayri het met het legen van je tas bij terugkomst van een reis: uit elk klein object kun je betekenis creëren, zelfs uit die laatste broodkruimels onderin. Ook migreren is jezelf, of het verhaal over jezelf, steeds opnieuw uitvinden. In de woorden van Fanon: ‘O my body, make of me always a man who questions.’ Met zijn oog voor de poëzie van het toevallige toont Bayri ons: alles is willekeurig, en daarmee niets.