Tegenstem #9: Waarom naar dieren kijken?
Het paard is een vluchtdier. Altijd alert, gespannen, gereed om weg te rennen bij het minste gevaar. Toch is het paard door de eeuwen heen gevormd tot werktuig, tot rijdier, tot symbool van status, overwinning, elegantie; geschikt naar de verlangens van de mens. Wat betekent het om een wezen dat instinctief wil ontsnappen, te temmen, te representeren, zelfs zogenaamd lief te hebben?
Janis Rafa wijdt haar werk al jaren aan dierenactivisme, door de exploitatie van dieren door de mens zichtbaar te maken. In het videowerk The Space Between Your Tongue and Teeth (2023) toont ze het paard niet als nobel of vrij wezen, maar als een gedisciplineerd lichaam. We zien beelden van renpaarden op loopbanden, in monotone beweging, hun spieren gespannen onder het juk van training. Rafa noemt dit het ‘performed horse’: een paard dat niet meer bestaat buiten de projecties die wij erop leggen, verwijderd van zijn eigen instincten.
Tegen deze achtergrond krijgt ook de grote tentoonstelling Why Look at Animals? A Case for the Rights of Non-Human Lives in het nationale museum EMΣT in Athene (t/m 5.2.2026), een andere lading. Volgens EMΣT is dit de eerste internationale tentoonstelling over dierenrechten, met wel 200 werken van 60 kunstenaars uit vier continenten. Geïnspireerd op het gelijknamige boek van John Berger wil de tentoonstelling de positie van niet-menselijke dieren belichten in een wereld die hen marginaliseert en exploiteert. Ze stelt dieren voor als voelende, intelligente wezens, en pleit voor erkenning en verdediging van hun rechten.
Maar in hoeverre kan zo’n tentoonstelling werkelijk breken met het kader waarbinnen dieren altijd al zijn geplaatst? Zelfs wanneer we proberen voor hen te spreken, doen we dat nog steeds namens hen. De tentoonstelling is groot, zoals het museum terecht stelt, maar minder uniek in haar soort dan wordt beweerd. Want ook in Nederland, en al langer, zijn deze zomer allerlei tentoonstellingen gewijd aan de vaak eenzijdige relatie van mens en dier. In Museum W in Weert bijvoorbeeld, onder de titel Beestachtig (t/m 14.9.2025), wordt de verhouding tot het dier op een weliswaar wat antropocentrische wijze benaderd, met als centrale vragen: ‘waarom vinden we het ene dier lief en doen we het andere dier pijn? Waarom trekken we de ene diersoort kleren aan en eten we de andere op?’ Ook dit museum bepleit een meer gelijkwaardige relatie waarbij de mens ophoudt zichzelf buiten de natuur en boven andere dieren te plaatsen. In diezelfde lijn is er bij buitenplaats Kasteel Wijlre een retrospectieve tentoonstelling van Lin May Saeed te zien (t/m 24.8.2025), die haar leven en werk wijdde aan dierenrechten, en waarin dieren niet langer onderworpen zijn aan de mens, maar juist agency hebben. Radius CCA in Delft volgt een gelijk traject door dit hele jaar onderzoek te doen naar de consequenties van een politiek die de natuur niet als object beschouwt, maar als stemgerechtigde. Radius wil laten zien wat het betekent als de natuur meepraat – gewoon, op het niveau van de mens – en er dus met haar in plaats van over haar wordt beslist.
Maar juist Rafa’s benadering onthult iets wat in veel van deze initiatieven onderbelicht blijft: dat sommige dieren niet gerepresenteerd wíllen of kúnnen worden. Dat er in hun bestaan iets onherleidbaars schuilt, iets onbenaderbaars. Het paard dat vlucht, dat zich niet laat vastzetten in het beeld of het verhaal, stelt de vraag of dieren werkelijk gebaat zijn bij onze stem. De recente beslissing van het Europees Parlement om de beschermde status van de wolf in te trekken laat zien hoe wankel het ethische fundament onder onze omgang met dieren is. Terwijl Athene zich opmaakte voor de opening van een tentoonstelling over dierenrechten, verloor de wolf zijn rechten omdat hij een schaap had doodgebeten. Rechten blijken voorwaardelijk, afhankelijk van gedrag dat binnen menselijke grenzen blijft.
Meer info: emst.gr, museumw.nl, radius-cca.org, kasteelwijlre.nl
