Ware kleuren – Een bezoek aan Yto Barrada’s collectieve tuin Mothership in Tanger
De veelzijdige Frans-Marokkaanse Yto Barrada richt zich op ondergeschikte geschiedenissen, sporen van verzet en culturele verhalen. In het kader van haar presentatie in het Franse paviljoen, vroegen we Maike Hemmers, die ook een kunstenaar is met een grondige interesse in kleur, om te schrijven over haar bezoek aan Mothership, Barrada’s collectieve tuinproject in Tanger. GO TO ENGLISH VERSION
Alles wat leeft heeft van binnen een ware kleur: een innerlijke, essentiële kwaliteit. Sommige van die kleuren zijn direct zichtbaar, andere hebben de juiste omstandigheden nodig om tevoorschijn te komen. Ik denk aan de tuinen die een directe impact op me hebben gehad.
Ik adem uit op een stuk bruine grond met beige aardappelen. Vlak ernaast groeien groene snijbonen, pastelkleurige kroppen sla en roze, ovale tomaten. Boven de met prikkeldraad omheinde velden en de wollige schapen die eromheen grazen, hangt een lucht die oogt als verwassen kleren. De brede handen van mijn grootmoeder verzorgden de tuin. Hoe ouder ze werd, hoe kleiner de tuin werd. Nog niet zo lang geleden veranderden de handen van mijn grootmoeder geleidelijk:. warm beige werd paars, vermengde zich met blauw, en werd wit – van een lichaam dat niet langer leefde. Voor mij is de ware kleur van de tuin het blauw van de overall die je tegenkomt op het Duitse platteland. Hij staat voor een zelfvoorzienend leven, en voor het eindeloze, harde werk van vrouwen.
De tuin draagt meer verhalen. Over oude bomen die sterven aan een onverklaarbare ziekte bijvoorbeeld, over aanhoudende stilte en over waarheden voor een andere tijd. Ik adem de geur van grijsgroene eucalyptusbladeren in, een geur die de lucht vult. De grond is ermee bezaaid, hier bij Mothership: bruin en kruimelig, ritselend onder mijn voetstappen. Op een heldere dag kun je Spanje zien vanaf de rand van de tuin, die eindigt bij kliffen die ver naar beneden lopen. Onder de hoogte, dicht bij de donkerblauwe zee, is waar de smokkelaars zich verschuilen. Eucalyptus werd in Tanger geïntroduceerd door de Franse koloniale bosbouwdienst, in een poging om droge gronden om te vormen tot een winstgevende bron van hout. Het is een boom die waterbronnen uitput, een invasieve soort die de inheemse planten verdringt. De houtachtige, kruidige geur is een chemische waarschuwing voor hun ademhalingssysteem.
In het najaar van 2023 reisde ik naar Tanger voor een residentie bij Think Tangier. Toen ik Mothership bezocht, voelde ik een gevoel van warmte dat me uit een andere realiteit haalde. Het voelde vreemd om de drukke straten van Tanger te verlaten en een soort beschut paradijs te vinden, verborgen achter grote grijze stenen muren. In het midden van de tuin staat een statige boom met witte verf rond zijn grote stam: een Moreton Bay-vijgenboom, net als de eucalyptus afkomstig uit een ander continent. Daaronder, vanaf een lichte helling, ligt de verftuin van Barrada. Hun ware kleuren zijn de verstrengelde, gecompliceerde relaties tussen de continenten. De tuin is een soort kleurenbibliotheek van een sociaal-politieke context van onze gedeelde koloniale geschiedenis, verleden en heden. De kleuren zijn gevarieerd en belichten ook een ander soort relatie.
Mothership bevindt zich op het terrein van de familie Barrada, te midden van akkers die aan moeders en voorouders toebehoren. Voorouderlijk door het familiebezit, maar ook door de vorige artistieke huurders die het verbinden met de rock-’n-rollgeschiedenis van Tanger in de jaren zestig en de internationale kunstscene rond de Beat Generation. Tegenwoordig is Mothership een locatie voor onderzoek en voor de artistieke ontwikkeling van natuurlijke kleurstoffen, en biedt het af en toe onderdak aan residenties. De naam verwijst naar een feministische basis en manifesteert een Afro-futuristische bestemming. Met haar moeder die op het terrein woont en Yto die zelf ook moeder is, verwijst het ook naar het doorgeven van moederlijke kennis.
Ongehoorzaamheid
In tegenstelling tot pigmenten die op het oppervlak van een drager blijven zitten, dringen kleurstoffen bij textiel erin door. Je extraheert de kleurstoffen en maakt ze op een soort relationele manier onderdeel van een vezel, al vervagen ze wel. Alle natuurlijke kleuren zijn gevoelig voor verandering door licht en omgevingsfactoren. Ze sterven na verloop van tijd, net als elk organisch lichaam. Daarin schuilt de essentiële waardigheid van elk levend materiaal: het verzet zich inherent tegen inkadering en discipline. Die fundamentele ongehoorzaamheid van materie verbindt de kleurstoffen in de werken in Barrada’s oeuvre.
Ik kwam met trein en boot naar Tanger om op cellulair niveau de overgang te ervaren van de ene omgeving naar een geheel andere. Terwijl ik met de veerboot over de zeestraat gleed, werd ik misselijk: niet door zeeziekte, maar door het besef hoe moeiteloos ik van continent kon wisselen. Het was een tastbare, lichamelijke ervaring van toegang, mogelijk gemaakt door het privilege van mijn paspoort. In tegenstelling tot de geabstraheerde zweeftoestand van een vliegtuig was de Atlantische Oceaan dichtbij en traag. Het water leek me aan te kijken: het vertelde over levens die van de andere kant proberen over te steken, en over levens die daardoor verdrinken.
Grenzen en overgangsruimtes vormen centrale thema’s in veel van Barrada’s werken, zoals in de fotoserie The Strait Project (1998-2003). In dit project legt Barrada scènes vast uit de straten van Tanger, waarbij ze de spanning tussen hoop en de harde realiteit van immigratie blootlegt. In het videowerk The Smuggler (2006) wordt die focus een concreet beeld van subversief verzet en Barrada’s verkenning van textiel. Daarin is een vrouw te zien die al zo’n dertig jaar lang dit materiaal smokkelt. In de bijna elf minuten durende video laat ze zien hoe ze de stof vervoert door deze strak om haar lichaam te wikkelen en er vervolgens haar djellaba overheen te dragen om het te verbergen. Texturen en patronen wisselen elkaar af en vormen een uitvergroot silhouet dat zowel modieus als functioneel oogt. De kleuren lijken in eerste instantie puur esthetisch, maar worden ‘waar’ doordat ze de arbeid en het risico van illegale handel zichtbaar maken, gedragen op het lichaam van een oude vrouw.
Verder kijken dan het zichtbare
Deze weken worstel ik met het begrijpen van mijn relatie tot mijn grootmoeder, voorbij de aanwezigheid van haar fysieke lichaam. De wetten van de fysica leren ons dat de energie in een lichaam niet kan worden gecreëerd of vernietigd, maar alleen van vorm verandert. Midden in de werkelijkheid van verlies vraag ik me nog steeds af waar al die kleuren zijn gebleven die voor mijn ogen vervaagden.
In een digitale verbinding tussen Rotterdam en Doha belde ik mijn vriend AZ OOR om over Barrada te praten. We beginnen ons gesprek bij grootmoeders, en bij het verdriet dat gepaard gaat met het loslaten van wat we liefhebben. AZ OOR deelt zijn eerste levendige herinnering: een bezoek aan de kruidenafdeling van de markt in Marrakesh, waar zijn grootmoeder hem mee naartoe nam om benodigdheden te kopen voor het kleuren van wol. Ze verfde met planten, gekweekt en wild. Hij beschrijft een tuinpraktijk die anders is dan die waarmee ik ben opgegroeid. AZ OOR noemt zichzelf een Amazigh Futurist; zijn artistieke praktijk beweegt tussen fictie, geschiedenis en futuriteit en hij werkt met materialen als natuurlijke pigmenten en archiefresten. In 2022 was hij de eerste artist-in-residence van het Mothership.
AZ OOR vertelt me over zijn ervaringen met Barrada’s werk aan de hand van een reeks ontmoetingen en haar toewijding om anderen te ondersteunen. Dit blijkt niet alleen uit de voortdurende uitwisseling en steun die hij persoonlijk van Barrada kreeg, maar ook uit het zusterproject van Mothership, de Cinémathèque de Tanger. Deze arthousebioscoop werd in 2006 mede opgericht door Barrada om de historische Cinema Rif te redden van de sloop en er een cultureel centrum van te maken. Zoals AZ OOR opmerkt, wordt er te weinig gesproken over het belang ervan, niet alleen in de context van Barrada’s oeuvre, maar ook in wat het voor Tanger betekent. Het is een plek van gemeenschap, midden in het Grand Socco van Tanger.
Tijdens mijn residentieweek was het mijn dagelijkse ritueel om daar te zitten: gewoon te zijn, aantekeningen te maken en me te verbinden met de culturele scene en het stadsleven dat zich op het plein ontvouwde. De bioscoop heeft een risostudio, organiseert workshops en beschikt over een archief. In tegenstelling tot de meer selectieve toegang achter de muren van het Mothership is de Cinémathèque elke dag van de week voor iedereen toegankelijk. Zulke ruimtes zijn overal van vitaal belang: zodat kunst ons kan bereiken, op welke manier we ook binnenkomen. Net als het Mothership richt het zich op de culturele productie van Noord-Afrika, in plaats van die van West-Europa, als referentiepunt. Ook dat is essentieel: om onze blik te verleggen voorbij het dominante kader waarin West-Europa het centrum van alles zou zijn.
Restanten die ertoe doen
De draad in Barrada’s werk reikt verder dan het materiële concept en strekt zich uit tot de stad en de mensen die haar vormgeven. Zo benadrukken haar projecten Tangers zich ontwikkelende geschiedenis als iets waarmee je je kunt verbinden: een steeds groeiend archief van leven, verleden en toekomst.
Toen AZ OOR terugdacht aan het Mothership, beschreef hij vooral de bibliotheek in Barrada’s eigen huis als een ruimte met een bijzondere uitwerking. Hij bewoog zich afwisselend tussen de tuin en de bibliotheek en leerde van beide op verschillende manieren. De bibliotheek is een plek van studie en zorgzaamheid. Omdat AZ OOR de sleutels kreeg van alle ruimtes, beantwoordde hij die gastvrijheid door zorg te dragen voor de ruimtes die hem waren toevertrouwd, bijvoorbeeld door stof van de boeken te verwijderen. Om de herinnering aan zijn residentie te bewaren, nam hij een beetje van dat boekenstof mee in een klein plastic zakje. Ik moest glimlachen bij het idee van stof verzamelen naast het extraheren van kleurstoffen. Het zegt iets over hoe pragmatisch we residuen kunnen bewaren die voor ons betekenis dragen.
Stof en kleurstoffen zijn bloemlezingen van herinnering en materie, en kunnen vormen van ‘ware’ kleur bevatten. Een tuin is niet anders dan een bibliotheek, ofwel een verzameling belichaamde kennis. Alleen werkt het lezen anders; meer als luisteren naar de energie die beweegt tussen verstrengelde wortels en de geliefde handen die ze oogsten.
Deze tekst is vertaald uit het Engels
Yto Barrada, Comme Saturne, Frans Paviljoen, 61e Biënnale van Venetië, Giardini, 9.5 t/m 22.11.2026
Maike Hemmers
is een kunstenaar gevestigd in Rotterdam
