Bewogen door ondoorzichtigheid – Porous Grounds, Sacred Codes bij Marres
Porous Grounds, Sacred Codes ontvouwt zich door het gehele monumentale herenhuis waarin Marres is gevestigd. De tentoonstelling, ontwikkeld in nauwe samenwerking met RAW Material Company (Dakar) en samengesteld door Haja Fanta en Filly Gueye, reflecteert op de omstandigheden waaronder kennis wordt overgedragen, beschermd of achtergehouden. Lieke Mangindaan bezoekt deze porous grounds, en zoekt naar de codes die verborgen blijven.
Geïnspireerd door het denken van Anne Dufourmantelle en Édouard Glissant, omarmt Porous Grounds, Sacred Codes het recht op ondoorzichtigheid: het recht voor identiteiten, rituelen en geschiedenissen om gedeeltelijk onkenbaar te blijven.
Dat idee komt direct naar voren in Ubbi, Tisóoli van Selly Raby Kane, die een kamer tot een Senegalese keuken transformeerde. Aan de muren hangen schilderijen van gerechten uit de Senegalese keuken, waar spinnen en kakkerlakken uit kruipen. Op tafel liggen ongehoorzame objecten die geen zin lijken te hebben zich tot normaliteit te conformeren: een taxi-teken, een steen met nepwimpers en een pan ondersteund door kippenpoten. Als weigering van simplificatie, verzetten de objecten zich tegen hun verwachte rol. Door deze surrealistische absurditeiten, blijft de installatie gevangen tussen intimiteit en ongemak, vertrouwdheid en vervreemding. Het werk laat zich daarmee niet ombuigen of vertalen naar een uitgekristalliseerde betekenis of uitleg, wat mij direct op scherp zet.
Hamedine Kane bracht door middel van collagetechnieken citaten, portretten van schrijvers en filmfragmenten samen op schoolborden in het werk Lof der zintuigen. Op de vloer ligt een patchwork aan objecten die Kane tijdens zijn reizen verzameld: amuletten, boeken, cassettebandjes, gedroogd fruit en schelpen. Ze worden gepresenteerd als landschappen op gewoven kleden waarop koopwaar wordt uitgestald op markten. Met zowel de schoolborden als de verzamelingen aan objecten herinterpreteert Kane leermiddelen als ruimtes voor speculatief denken. Daar waar een schoolbord normaal gesproken de grenzen van weten bepalen, zijn deze in Kanes werk geen beperkingen, maar zones van waar kennis opnieuw hervormd kan worden. Het idee dat we beschikken over een transparant totaalbeeld, of een universeel model van kennis wordt daarmee verworpen – juist omdat zulke modellen andere manieren van zijn, weten en denken kunnen uitsluiten.
Eva Diallo’s fotoserie Zonder titel, uit Diallo Diery (2025) toont een visueel archief van peul ecologieën, waar bomen, dieren en de grond voorouderlijke herinneringen representeren. Het observeren, verzamelen en ordenen vormt een praktijk en visueel geheugen dat verder reikt dan een algemene botanische inventaris. Net zoals het werk van Kane, verzet Diallo zich tegen categorisatie of overheersing van hiërarchische vormen van kennis en zogenaamde totaalbeelden, door een eigen verzameling te presenteren.
Dat ondoorzichtigheid geen onduidelijkheid of terughoudendheid hoeft te betekenen, toont Kuurèl bu tèèd van Maguette Dieng. De installatie bestaat uit een cirkel van luidsprekers, waar uitbundige geluiden bezit nemen van zowel de ruimte als mijn eigen lichaam. De geluiden zijn afkomstig van de Zikr, een religieuze en mystieke soeficeremonie die wordt beoefend door de Mouride-gemeenschap in Senegal. De luidsprekers klinken voortdurend in de straten van Dakar, op belangrijke religieuze dagen of bij meer persoonlijke oproepen, zoals het overlijden van familieleden. De geluiden blijven ononderbroken draaien, waar de rijzende stemmen een transcendentale staat lijken op te wekken. Hoewel deze polyfonie het ritme van de openbare ruimte in eerste instantie lijkt te onderbreken, is de ervaring – in zowel Dakar als in de tentoonstellingsruimte Marres – intiem. Elke luisteraar onderhoudt een persoonlijke relatie met de gebeden, waardoor ook hier een zekere ondoorzichtigheid gewaarborgd wordt.
Een werk dat mij als bezoeker uitdaagt is The Interrogation Room on the truths of the past: Where did our present go? van Babacar “Doli” Traoré. Aan de muren hangen collages, bestaande uit foto’s, knipsels en tekeningen. Naast de collages hangen stukken van dakpannen van oude koloniale huizen uit de wijk Medina in Dakar, een volkswijk die het risico loopt te verdwijnen. Deze architectonische fragmenten fungeren als getuigen van een bedreigde buurt en verbinden persoonlijke herinneringen met structurele vernietiging. Wanneer ik dichterbij kom, zie ik dat de collages gevuld zijn met vraagtekens. Ze zijn het voorstadium van een antwoord of ontmanteling, de grijze ruimte waar nog niets besloten is. Maar een antwoord krijg ik niet, want de overdaad van deze leestekens weerhouden mij ervan om toegang te krijgen tot de identiteiten van de personen. De ondoorzichtigheid werkt hier als een alternatief voor verklaring en begrip, maar ook voor extractie: wat niet geheel doordringbaar is kan ook niet gereduceerd of zelfs geëxtraheerd worden. Het koesteren van de codes die verborgen blijven, ondersteunt daarmee het behoud van deze volkswijk.
Dat ik het werk niet volledig kan doorgronden, lijkt in eerste instantie een beperking tijdens een tentoonstellingsbezoek. Maar in dit geval vormt ondoorzichtigheid juist een voorwaarde voor een ontmoeting tussen mij en het werk en eigenlijk de gehele tentoonstelling. De afgebeelde personen hebben mij nog nooit waargenomen; waarom zou ik dan wel volledig toegang hebben tot hen? Deze gedachte stabiliseert de verhouding tussen kijken en bekeken worden, object en subject. We blijven gedeeltelijk voor elkaar verborgen. Ontdaan van kwantificering en dominantie maakt dit een ontmoeting gelijkwaardiger.
Het geheim van de laatste dag van Ican Ramageli bevestigt dit. De film toont een lokale gemeenschap en vertelt een gedicht over het ‘geheim van de laatste dag’. Het geheim van de laatste dag ‘is de echo van trillingen waargenomen en geslagen op het ritme van de trommels. Bewogen door het onzichtbare, door het onbegrip van het begrijpen’, zo stelt de voice-over.
In Porous Grounds, Sacred Codes vormen de kunstwerken een geheel aan manieren van begrijpen die zich verzetten tegen simplificatie en extractie, door vast te houden aan ondoorzichtigheid en belichaamde aanwezigheid. De kunstenaars tonen hoe iets dat niet meteen te begrijpen is mijn waarneming als bezoeker verfijnt, en tegelijkertijd het behoud van een eigen cultuur ondersteunt. In een tijd die gemarkeerd is door de eis tot totale transparantie, vraagt de tentoonstelling niet om gekraakt of gedecodeerd te worden, maar om je te verhouden tot vormen van kennen en weten die gedeeltelijk verborgen blijven.
Porous Ground, Sacred Codes is tot 17 mei te zien bij Marres
Lieke Mangindaan
is een kunsteducator en kunstenaar.
