metropolis m

Wat mij het sterkst treft, is de drang die ik voel om de objecten aan te raken. De installatie weigert afstand. Andere bezoekers twijfelen maar manipuleren dan toch een hamer die aan een touwtje op de grond knalt. Ik trek aan een veer waaraan een andere hamer bevestigd is. Die slaat vervolgens met een droge klap op een grote metalen klok. Boing! Het geluid vult de ruimte. Ik schrik van mezelf, maar daarna volgt een lach. De andere bezoekers en de vrouw aan het onthaal glimlachen terug. Aanraken mag hier! De verklaring die ik ondertekende blijft door mijn hoofd spoken. Alles gebeurt op eigen risico. Het houdt me alert en ik beweeg me omzichtig door het werk. Steeds meer elementen duiken op die elkaar in gang kunnen zetten.

Het is een mentale oefening om de vele mechanismes die in deze opstelling vervat zitten te ontdekken. Hoe activeren de zaken elkaar (of net niet, want sommige ‘bewegingen’ lijken me ook op een dood spoor uit te lopen)? Op die manier roept Pauwaerts totaalinstallatie bij mij sterke herinneringen op aan de legendarische installatie Der Lauf der Dinge (1987) van Peter Fischli & David Weiss. Kettingreacties en mechanische logica: ook als het hier stilstaat kan het in mijn hoofd bewegen. In KIOSK werkt immersiviteit als een realiteit, niet als iets intellectueels dat uitleg behoeft. Mijn lichaam fungeert als meetinstrument en gaat op in de tentoonstelling. Plezier en angst lopen naast elkaar – ik voel me gelukkig bang.

De overgang naar Kunsthal Gent onderbreekt die ervaring enigszins. De Kunsthal bevindt zich in de oude kapel van het Caermersklooster en presenteert sinds 2018-2019 een zogenoemde ongoing exhibition: een accumulatie van werken die in de loop van de tijd groeit en zich herschikt. Nieuwe tentoonstellingen worden er tussen bestaande werken geplaatst, waardoor verschillende temporaliteiten naast elkaar bestaan. Een video van ontwerper, auteur en curator Prem Krishnamurthy – een compilatie van registraties van lezingen en speeches – fungeert daarbij als een soort programmatische toelichting. In het werk reflecteert hij op tentoonstellen en institutionele continuïteit, en op het idee van een tentoonstelling die zich niet als afgerond geheel presenteert maar als een proces dat blijft aangroeien.

In die context zijn momenteel drie nieuwe presentaties toegevoegd aan de bestaande constellatie van werken. Om de nieuwe installatie van Kasper De Vos te zien moet ik via een steile trap naar de nok van de kapel. Een smalle passerelle volgt. Ze wiebelt licht en mijn gezelschap, dat last heeft van hoogtevrees, is er niet helemaal gerust op. De fysieke ervaring van de ruimte speelt hier onverwacht mee in de manier waarop het werk wordt benaderd. De Vos’ Peace Nuts toont monumentale houten sculpturen in de vorm van eikels.

Op lage platformen liggen daarnaast kleinere objecten die, door hun vorm en materiaal, ook aan bommen doen denken. Op een tafeltje zijn kleinere bronzen varianten te zien. De sculpturen balanceren tussen speelsheid en dreiging: de eikel als symbool van groei en potentie, maar tegelijk als projectiel of blindganger. De installatie heeft een sobere, bijna minimalistische helderheid. De verschillende houtsoorten en de rustige opstelling creëren een bedachtzame sfeer. Tegelijk blijft de kritische lading vrij impliciet. De verwijzing naar geweld en militarisering blijft eerder een suggestie dan een dwingende aanwezigheid, waardoor het werk esthetisch overtuigt maar mij conceptueel toch wat op afstand houdt.

Achter in de Kunsthal, in het zogenoemde Oud Huis, presenteert het queer collectief Shif-t* een project dat eerder procesmatig dan objectgericht is. Tijdens de opening worden bezoekers uitgenodigd om met deeg te werken. Enkele deelnemers maken kleurrijke en speelse vormen, terwijl anderen toekijken. Aan de muren hangen zwart-witfoto’s van eerdere activiteiten van het collectief: workshops, bijeenkomsten, filmvertoningen en informele ontmoetingen.

Dit project sluit aan bij een traditie van participatieve en relationele kunstpraktijken waarin het sociale proces zelf centraal staat. Tegelijk roept de presentatie vragen op over de positie van de bezoeker. Wie niet actief deelneemt, blijft grotendeels toeschouwer van een activiteit die zich vooral binnen de groep lijkt te voltrekken. De intentie om nieuwe vormen van gemeenschap en publiek te verkennen is duidelijk, maar in deze setting blijft het voor een toevallige bezoeker enigszins moeilijk om daar werkelijk aansluiting bij te vinden.

Binnen Kunsthal Gent vormt de nieuwe middellange video The Dome Sessions van Firas El Hallak een moment van concentratie. Het werk speelt zich af in de onafgewerkte Dome in Tripoli, een concertruimte voor meer dan 1500 mensen ontworpen door de architect Oscar Niemeyer. Terwijl verschillende muzikanten en zangers er optreden, verweeft El Hallak beelden van de concerten met opnames van de architectuur en archiefmateriaal uit de stad. In de voice-over reflecteert de kunstenaar op de geschiedenis van de plek en op de politieke en sociale context van Libanon. Vooral de bijdrage van een koor werkt sterk: de combinatie van muziek, ruimte en montage creëert een intens moment van betrokkenheid. Het werk neemt zijn tijd en trekt de kijker langzaam in zijn ritme.
Mijn aanwezigheid doet hier iets. Niet door gevaar, zoals in KIOSK, maar door inleving. Misschien is dit een tragere vorm van immersiviteit. Waar Pauwaerts installatie mijn lichaam activeert, werkt El Hallaks video via aandacht en empathie.

Misschien toont dit weekend in Gent vooral dat immersiviteit geen stijlkenmerk is dat eenvoudig kan worden geprogrammeerd. Ze ontstaat pas wanneer een werk een situatie creëert waarin kijken omslaat in betrokkenheid. In KIOSK gebeurt dat via risico en lichamelijke alertheid: mijn lichaam wordt onderdeel van het werk. In Kunsthal Gent blijft die betrokkenheid meestal beschouwelijk en ontstaat ze slechts af en toe, bijvoorbeeld in El Hallaks video. Immersiviteit blijkt in deze twee situaties een toestand. En die laat zich niet afdwingen.

METROPOLIS M KAN NIET ZONDER JE STEUN

BIJ VOORBAAT DANK!