metropolis m

Een belangrijk uitgangspunt van het project is toegankelijkheid. De kunstwerken liggen langs het fijnmazige netwerk van fietsknooppunten in de regio, waardoor bezoekers de werken al fietsend, over een route van 45 kilometer, kunnen ervaren. Omdat het om kunst in de openbare ruimte gaat, wilden de initiatiefnemers met hun selectie werken ook mensen aanspreken die normaal gesproken geen museum bezoeken: ‘Het risico van een kunstwerk in de openbare ruimte is dat het wordt genegeerd, dat het langzaam zijn betekenis verliest en uiteindelijk verweesd achterblijft,’ legt curator Tim Roerig van Z33 uit. ‘Daarom voldoen de kunstwerken in dit project aan twee kenmerken: enerzijds zijn ze monumentaal en kennen een internationaal bereik, anderzijds hebben ze een betekenis voor zowel het landschap als de plaatselijke bevolking.’

Stilte ervaren

In Maasmechelen werd nadrukkelijk gekozen voor een participatief proces. Een lokale werkgroep dacht mee over de locatie, thema’s en kunstenaarsselectie. De uiteindelijk keuze viel op de in Nederland, Brussel en London gevestigde kunstenaar Germaine Kruip. Haar werk Reflection draait om perceptie: wat zie je, en hoe verandert dat door beweging en tijd? Op de plek waar ooit een veerpontje tussen België en Nederland voer, realiseerde zij een sculptuur in de vorm van een gestemde, vijf meter lange messing balk tussen slanke palen, die functioneert als een klankobject dat bezoekers zelf kunnen bespelen. De diepe toon herinnert aan de bel van het vroegere veer en roept een gevoel van verbinding op, met de overkant, het landschap en het verleden. Zoals Kruip het samenvat: ‘Met Reflection wil ik een moment creëren waarin mensen niet alleen de geschiedenis horen, maar ook de stilte ervaren die er nu is.’ De kunstenaar hoopt in de toekomst een identieke sculptuur aan de Nederlandse Maasoever te realiseren, zodat de twee met elkaar kunnen communiceren.

Minder subtiel is het monumentale beeldhouwwerk Future Fossile, dat de Belgische kunstenaar Koen Vanmechelen aan de fietsdijk in Rotem plaatste. De meer dan acht meter hoge sculptuur staat op een symbolische breuklijn tussen ‘wilde’ natuur en gecultiveerd landschap, waar de menselijke drang tot beheersing voortdurend botst met de autonomie van de rivier. Het werk verbeeldt een paradoxaal idee: een fossiel uit de toekomst. Zandzakken, ooit ingezet als bescherming tegen overstromingen, vormen het fundament waaruit een verkoolde wilg oprijst, een boom die zich juist thuis voelt in dit grillige rivierengebied. In de stammen zijn sporen van de bever zichtbaar, een dier dat net als de mens het landschap vormgeeft en strijdt om ruimte. Boven op de boom prijkt een ei; Vanmechelens kenmerkende symbool voor hoop en vernieuwing. Het geheel wordt zo een gelaagde reflectie op veerkracht, conflict en co-existentie.

In Kinrooi verschuift het perspectief naar het water zelf. Met Moeder! Oui dream till the end realiseerde de Franse kunstenaar Laure Prouvost een monumentale sculptuur die deels opduikt en deels verdwijnt in een voormalige grindplas. Het werk ontstond vanuit gesprekken met bewoners, die de Maas steevast aanduidden als ‘Moeder Maas’: een rivier die geeft, maar ook kan nemen. Prouvost vertaalde dat beeld naar een hybride figuur, half mens, half onderwaterwezen, met een zwangere buik en tentakelachtige armen waarin vogels nestelen. Als een beschermend lichaam omsluit ze een heuvel Maasgrind, afkomstig uit dezelfde ondergrond die ooit werd ontgonnen. De sculptuur verbindt zorg en exploitatie, vruchtbaarheid en uitputting. Het werk verandert met het waterpeil: maandenlang zichtbaar, om in de winter bijna volledig onder het wateroppervlak te verdwijnen. De vlag die uit het grind oprijst, met de woorden Oui dream till the end, functioneert als een blijvend teken, zelfs bij hoog water, en geeft een licht ambivalente boodschap van hoop en eindigheid. Prouvost benadrukt daarbij het collectieve karakter van die belofte: ‘‘Oui’ klinkt als ‘we’ – het gaat over samen blijven dromen, tot het einde.’

De architect, beeldhouwer en bruggenbouwer Adrien Tirtiaux onderzocht in Maaseik hoe het dorpsgezicht opnieuw voeling kan krijgen met de rivier die haar ooit vormde. Met Echoes of a Landscape vertrekt hij vanuit de markante kerktorens die als oriëntatiepunten boven het vlakke Maasland uitsteken. Tijdens zijn verkenningen en gesprekken met dorpsbewoners viel hem op hoe die historische bakens nog altijd het landschap structureren, terwijl de Maas zelf, mede door de aanleg van de ringweg rond het dorp, naar de achtergrond is verdwenen. Tirtiaux grijpt die spanning aan door de torens te transformeren tot nieuwe, speelse volumes: een omgekeerde spits in beton, een horizontaal liggend bakstenen lichaam en een stalen constructie die als een megafoon over de rivier gericht staat. Elk element verwijst naar een specifieke toren en herkadert zo het zicht op de omgeving. Tegelijkertijd verankert hij het werk in de plek, door gebruik te maken van lokale materialen – klei, grind en staal – die de ontginningsgeschiedenis van de regio weerspiegelen. Echoes of a Landscape vormt zo geen fysieke brug, maar een mentale verbinding tussen het landschap, de rivier en de omliggende dorpen.

Ambitie

Uiteindelijk schuilt de kracht van Kunst aan de Maas in een optelsom van omstandigheden: een uniek landschap in transitie, de populariteit van fietsroutes langs de rivier, een sterke selectie van kunstenaars en een politiek-culturele ambitie om kunst buiten de muren te brengen. In die zin past het project in een beproefd internationaal model, waar Beaufort, Emscherkunst en Skulptur Projekte Münster tot gerekend kunnen worden. Z33 en RLKM wisten voor het project zo’n drie miljoen euro bijeen te brengen, via subsidies van de Vlaamse overheid en bijdragen van de betrokken gemeenten. In een regio waar het aanbod van hedendaagse kunstinstellingen beperkt is, zeker in vergelijking met Nederlands‑Limburg, wordt die investering bewust ingezet om kunst buiten de muren te brengen, het landschap in. Die strategie sluit aan bij een oudere politieke en culturele ambitie: al in de jaren negentig pleitte toenmalig burgemeester van Hasselt en gouverneur van Limburg Steve Stevaert ervoor om middelen naar Limburg te halen met het idee dat, bij gebrek aan een groot museum, ‘het landschap zelf ons museum is.’

Wat dit project onderscheidt, is dat de ambitie niet alleen in schaal of internationale allure ligt, maar juist in de inhoudelijke keuzes die er zijn gemaakt: het landschap wordt niet gepresenteerd als decor, maar als een voortdurend veranderend systeem, bewoners treden op als medeproducenten, en de kunstwerken bestaan in relatie tot de omgeving en de lokale bevolking. Of deze ambitie beklijft, valt pas over jaren te zeggen. Misschien groeien de werken uit tot vanzelfsprekende ankerpunten in het dagelijkse leven langs de Maas, misschien verdwijnen ze langzaam uit het collectieve geheugen. Moeder Maas zal het merken. Water, zo blijkt ook hier, is geduldig.