metropolis m

De huidige tentoonstelling Escher & Islamic Art: 20 Perspectives toont verschillende kunstwerken die voortbouwen op elementen uit de islamitische kunsttraditie die in verband staan met Eschers oeuvre. De cultureel diverse selectie vormt een internationaal, kleurrijk en eigentijdse aanvulling op Eschers bekende zwart-witprenten. Herkenbaar is het doordringende portret Untitled uit de serie Women of Allah (1994) van de in Iran geboren Shirin Neshat. Een gesluierde vrouw heeft de toeschouwer zowel met haar blik als een geweer in het vizier.

Naast dit portret hangt Eschers mezzotint Oog (1946): in het hyperrealistische oog dat dit vlak domineert zit een doodskop verscholen. Deze symbolische beeldrijm is exemplarisch voor de manier waarop de connectie tussen Escher en de hedendaagse kunstenaars wordt benaderd in de tentoonstelling. De esthetische en formele overeenkomsten worden als gemeenschappelijke, neutrale grond gebruikt, die de curators ruimte geeft om uit te wijken naar de uiteenlopende perspectieven van de kunstenaars. Dat de politieke context van de werken verschillend is, is een expliciet gegeven: bij elk werk wordt deze zorgvuldig toegelicht.

De meeste overeenkomsten bouwen voort op de islamitische geometrie. Als historisch ijkpunt zijn in de centrale spiegelzaal verschillende zestiende-eeuwse aardewerken uit de collectie van Kunstmuseum Den Haag samengebracht. Samen met archiefmateriaal en uitgebreide teksten maken ze inzichtelijk hoe de geometrie van islamitische nederzettingen op Spaans grondgebied Eschers oeuvre fundamenteel hebben beïnvloed. Studies van zijn hand tonen hoe hij de geometrie overneemt en onderzoekt. De hedendaagse kunst die wordt gepresenteerd toont hoe nieuwe generaties doorwerken binnen diezelfde beeldtraditie.

Bijvoorbeeld Fatima Barznge die met werk op papier en keramiek de geometrie uit haar jeugd in Koerdistan (Irak) onderzoekt. Herhalende patronen refereren naar bekende bouwconstructies en historische systemen als het spijkerschrift. Eschers oneindige vlakvullingen zijn van dezelfde aard, al is zijn vormentaal niet abstract maar figuratief, zoals zijn vlakvullende vissen en vogels. Wie verwacht dat deze tentoonstelling slechts een inclusief gebaar maakt door hedendaagse islamitische kunst te tonen, treft een bijzonder grondige, feitelijke uitwerking van het daadwerkelijke verband tussen deze kunst en Escher.

De tentoonstelling is tot stand gekomen dankzij een intensieve samenwerking tussen conservator Mireille Linck en co-curator Qasim Arif. Linck is als Escher-kenner en vaste conservator van het museum verantwoordelijk gebleven voor het narratief van Escher. Kalligrafisch kunstenaar en curator Arif opende voor deze tentoonstelling de deur naar zijn uitgebreide netwerk van Arabische en islamitische kunstenaars, evenals zijn connecties binnen de Haagse kunst- en cultuurwereld. Het duo werkte met instemming van Margriet Schavemaker, die als directeur van het Kunstmuseum ook verantwoordelijk is voor Escher in Het Paleis. Ook in het Kunstmuseum maakt Schavemaker, mede door de nieuwe muurschilderingen, ruimte voor een bredere en inclusievere kunstpresentatie. Die visie komt ook terug in Escher & Islamic Art: 20 Perspectives.

Bij een monografisch museum, waarbij klasjes kinderen, toeristen en fanaten speciaal komen om Eschers prenten te zien en te leren over zijn leven, is het presenteren hiervan een vereiste. Toch voel ik enig ongemak wanneer ik mijn Escher-bril afzet en het narratief wat kritischer benader. De tentoonstelling maakt de islamitische invloeden op Escher overtuigend zichtbaar, maar houdt daarmee de focus volledig op hem gericht. De hedendaagse kunst wordt in elke zaal in verhouding tot Escher getoond. De historische context die wordt geboden en de tentoonstelling legitimeert, vertelt de geschiedenis van islamitische traditie die relevant is voor Eschers oeuvre, en niets daarbuiten. Vragen over toe-eigening worden daarbij nauwelijks gesteld.

Echter stelt de focus op formele overeenkomsten een aantal van de hedendaagse kunstenaars in staat een boodschap over te brengen die volledig losstaat van Escher. Ik denk aan een sculptuur van de Palestijns-Sudanese Dana Awartani, Standing by the Ruins V (2024). Het werk bestaat uit samengeperste aarde en pigmenten, uitgelegd in een geometrisch patroon dat is ontleend aan een motief op de buitenmuren van een paleis (wat er nog van over is) in Gaza. Het is een aanklacht tegen het verval van cultureel erfgoed en de genocide in Palestina, maar toont tegelijkertijd verzet: het motief blijft voortbestaan.

Als ik later op Awartani’s website lees hoe Awartani pleit voor de islamitische geometrische patronen als alternatieve genealogie van de abstracte kunst, realiseer ik me hoe belangrijk haar deelname aan deze tentoonstelling is. Wie komt voor een werk van Escher, kan nu ook leren over de eeuwenoude, veelbetekenende islamitische traditie van abstractie en geometrie.

Ik betwijfel of het zin heeft een monografisch museum te beoordelen op de centrale positie van de kunstenaar. Het blijft belangrijk kritisch te reflecteren op de manier waarop (vooral westerse) kunstenaars zich in de geschiedenis beeldtradities hebben toegeëigend zonder dat we ons hiervan bewust zijn. Maar even belangrijk is dat een museum de ruimte die het heeft gebruikt om nieuwe perspectieven begrijpelijk te presenteren en connectie te maken met het publiek. Het museum kan dankzij educatieve programmering in het Turks en Arabisch nieuwe mensen aantrekken, terwijl het bezoekers die voor Escher komen wat nieuws kan leren. Met Escher & Islamic Art: 20 Perspectives doen de curatoren dat door Eschers centrale rol in te zetten als aanknopingspunt om de zichtbaarheid van islamitische hedendaagse kunst te vergroten.