metropolis m

Sintiwoonwagencultuur in Nederland

Bij mijn bezoek aan de solotentoonstelling This is not the end of the road van Malgorzata Mirga-Tas (Polen, 1978) in het Bonnefanten, realiseerde ik me dat ik in Nederland nog nooit een Roma had gezien of iets over hen in de media gelezen. Pas hier, in de tentoonstelling waarbij Mirga-Tas samenwerkt met de Nederlandse kunstenaar Morena Bamberger (1994) die een Sinti achtergrond heeft, leerde ik dat er ook Roma in Nederland wonen, die vaak worden geassocieerd met woonwagenbewoners.

De tentoonstelling opent met een groot werk van Bamberger, die midden in de ruimte een kleurrijke, houten woonwagen heeft bekleed met roze, paarse en gouden stoffen. De ramen zijn versierd met glinsterende kraaltjes. Twee daarvan dienen als altaars – een met kristallen en de andere met een beeld van Maria en Jezus. De woonwagen wordt getrokken door een eenhoorn met twee benen, die tot in detail bekleed is met verschillende soorten stof en linten in dezelfde kleuren als de wagen. Het werk heeft een magische uitstraling die de Sintispiritualiteit benadrukt. Ondanks dat Roma niet meer rondtrekken, eert Bamberger met deze woonwagen haar verleden en traditie.

Nabij de wagen hangt een laken aan een waslijn dat als scherm dient voor twee films die een kijk geven in het dagelijkse leven van Bamberger in een woonwagenkamp in Limburg en haar strijd om, ondanks de weerstand van haar familie, haar kunstenaarschap te blijven ontwikkelen. Aan de muren hangen twee werken van Mirga-Tas die dit jaar speciaal gemaakt zijn voor deze tentoonstelling en Bamberger’s werk aanvullen door de Nederlandse kunstenaar en haar leefomgeving centraal te stellen. In Portrait of Morena (2024) houdt Bamberger, zittend op de grond, een bos bloemen vast. Jawlom khiere – Returning home (2024) toont een caravan en eenvoudige houten huisjes in het woonwagenkamp waar Bamberger is opgegroeid. Hiermee lijkt Mirga-Tas een statement te maken waarin ze de persoon en het kunstenaarschap die voortkomt uit de Nederlandse Sinticultuur omarmt als verwant aan dat van de Roma, een soort van naaste familie. In beide werken is de kleurrijke patchworkstijl van Mirga-Tas direct herkenbaar: figuratieve textiele collages die ontstaan uit geknipte figuren uit stukken gebruikte stof uit haar directe omgeving die vervolgens geplakt worden op andere soorten stof. De figuren zijn deels geschilderd, en bevinden zich in een rijk kleurpalet met onder andere vermiljoen, oker en blauwe tinten. Opvallend is daarbij hoe de werken enerzijds vlak zijn, maar door middel van patronen de diepte zoeken in realistische voorstellingen.

De eerste zaal dient als scharnierpunt in de vertelling die Mirga-Tas en het museum hebben ontwikkeld, waarin ook de lange traditie van de Sinti in Nederland is opgenomen. Directeur Huijts vertelt dat ook de samenwerking tussen een internationaal kunstenaar en iemand uit de regio van groot belang is.

Vrouwenkracht als rode draad

De Roma zijn niet alleen gemarginaliseerd, ook hun geschiedenis is nooit uitgebreid beschreven, vooral niet door Roma mensen zelf.  Mirga-Tas wil dit isolement doorbreken door echte mensen op de voorgrond te zetten en hun leven te tonen, zowel vroeger als nu. De portretten die in Maastricht verzameld zijn bieden Herstories met Romavrouwen als de hoofdpersonages. Het is een eerbetoon aan de Roma cultuur, aan de moeders, oma’s, zussen en vriendinnen als sterke en vrolijke mensen. Hun kracht straalt uit in portretten waar ze vol vertrouwen poseren. Maar ook als ze samen zijn, binnen of rond het huis, of als ze op een ontspannen en liefdevolle manier elkaar verzorgen, bijvoorbeeld door het kammen van elkaars haar. Een centrale figuur is Lalla Weiss (1961) aan wie Mirga-Tas een speciaal portret heeft gewijd. Deze prominente figuur uit de Nederlandse Sinti- en Roma-gemeenschap is trots en zelfverzekerd afgebeeld, met gouden en zilveren sieraden, een roze rok en blauwe blouse. Ze heeft geen schoenen aan, maar zit met blote voeten in een bos.

Het centrale werk in de tentoonstelling is de reeks Re-enchanting the World (2022) die de twee laatste zalen in beslag neemt. Het is het grootste en meest bekende werk van deze kunstenaar, sinds het te zien was op de vorige Biënnale van Venetië in 2022. Geïnspireerd door de compositie van de Renaissance-frescocyclus uit de vijftiende eeuw, getoond in het Palazzo Schifanoia in Ferrara, schrijft Mirga-Tas de geschiedenis opnieuw. In dit geval door Griekse en Romeinse goden en symbolen te vervangen door Roma-iconen. Net zoals haar andere werk, is dit gemaakt van gedragen kledingstukken en stoffen. Dat deed ze in samenwerking met haar familieleden, vrienden en een groep vakkundige naaisters, die er weken mee bezig waren.

De serie bestaat uit twaalf delen die elk corresponderen met een maand van het jaar. Alle delen zijn opgebouwd uit drie stroken stof boven elkaar die zoals de fresco’s van het Palazzo Schifanoia het goddelijke, astrologische en het aardse verbeelden. De onderste laag toont het leven van alledag in het dorp van Mirga-Tas in het Tatagebergte, zoals het samenzijn en het uitvoeren van huishoudelijke taken, tot aan het maken van dit werk aan toe.

De middelste strook heeft een spirituele dimensie: op zwarte en donkerblauwe stof is er een sterrenbeeld met daaromheen drie figuren uit de Romacultuur te zien. Vooral vrouwen krijgen hier een bijna mystieke status. Zo herken ik bijvoorbeeld Ethel Brooks, een Amerikaanse socioloog en hoogleraar die in een video in een eerdere zaal aan het woord werd gelaten over de geschiedenis van de Roma. Bijna elk figuur op deze strook beeldt een bekend figuur uit de Roma-geschiedenis uit. In het zaalboekje kun je meer over ze te weten komen.

De bovenste strook ten slotte, waarop de oorspronkelijke fresco’s mythologische verhalen uitgebeeld worden, laat hier scènes uit de geschiedenis van de Roma zien. Mirga-Tas keert zich hierin tegen een zeventiende-eeuwse prentenserie van Jacques Callot waar de Roma als gewelddadige mensen in beeld komen en laat een heel andere kant van zien waarbij gemeenschap en harmonie met de omgeving voorop staan.

De reeks is te groot voor alleen de grote achterste zaal van het museum, met gevolg dat enkele maanden in een andere zaal te zien zijn. Toch is het na Venetië de meest complete vertoning van de reeks in twee jaar. Slechts een maand ontbreekt. Het Bonnefanten heeft zelf eerder al twee werken uit deze serie gekocht: March en April. (zie ook Metropolis M Collectiebijlage, Nummer 6 2022) Een keuze die volgens Huijts gebaseerd was op wat er nog beschikbaar was. Daarbij laat hij merken dat het feit dat March een zelfportret van de kunstenaar bevat de aankoop bijzonder maakt.

De tentoonstelling in Maastricht imponeert door de manier waarop Mirga-Tas de warmte, zachtheid en schoonheid van haar cultuur laat zien. Ze maakt vrouwen zichtbaar binnen de (kunst)geschiedenis, toont hoe gemeenschappen zich rond hen vormen en mede de geschiedenis van haar volk zijn gaan bepalen. Ze neemt daarbij nadrukkelijk afstand van de clichés en stereotyperende beelden waarmee Roma vaak worden belicht. Juist in tijden waarin sommige politieke partijen baat hebben bij het uitvergroten van culturele verschillen tussen diverse gemeenschappen, is het belangrijk voorbij het vooroordeel te kijken. Met deze tentoonstelling onderkent het Bonnefanten dat ook dit museum in dat gevecht tegen de splijtende polarisatie een belangrijke taak te vervullen heeft.