metropolis m

NL

Dries Verhoeven draait er in het Nederlands Paviljoen geen doekjes om. Het paviljoen zit op slot, grote stalen rolluiken in een frame van H-balken hangen naar beneden, alsof de boel tot nader order is gesloten. Het is een fort dat zich nadrukkelijk afkeert van de omgeving en uitdrukt er niets mee te maken te willen hebben.

Op een kort moment na, als de luiken zich even openen om een klein publiek toegang te geven tot het paviljoen. Dat is vervolgens van binnenuit getuige van het wederom sluiten van de luiken, niet alleen van de ramen, ook die van het dak.

Verhoeven berooft het kunstpaviljoen, dat ontworpen is door Gerrit Rietveld, van zijn grootste kwaliteit: het licht, om het onder te dompelen in duisternis. In een halfuur wordt het licht tergend langzaam uit het paviljoen gezogen op een manier die je als toeschouwer soms laat denken dat de lucht er ook uitgehaald wordt. Het heeft iets adembenemends in letterlijke zin, dat wegtrekkende licht – al kan dat ook mijn claustrofobische aanleg zijn.

Dat uitknijpen van het licht wordt begeleid door een performer die zich op een gegeven moment uit de groep losmaakt, net als het publiek gewend raakt aan de situatie waarin het zich geplaatst ziet. Ze schreeuwt luid: STOP, en nog eens en nog eens, om vervolgens langzaam door de ruimte te lopen, terwijl ze woorden declameert die klinken als een oproep tot actie die opzichtig uitblijft en zo ook iets spottends krijgt: en-gage, en-gaaaage.

Vooral het vermeende engagement wordt bekritiseerd, op een biënnale die elke editie weer zich zegt te bekommeren om de wereld maar er niks aan verandert, zoals deze editie met al zijn problematische deelnemers bewijst.

Het is geen gewoon geschreeuw van de performer maar grunting, dus schreeuwen met een grommende keelstem, die vooral bekend is uit het gelijknamige hardrockgenre, het muziekgenre dat de duisternis heeft omarmd en zijn gezang graag ziet als de soundtrack van de hel.

De performer loopt eenzaam door de ruimte, in slow motion de grenzen van de ruimte af te tasten, zonder echt contact te zoeken, zonder echte wanhoop. Het is geen schreeuw om hulp, meer een commentaar, een verwijt zelfs. Ook het publiek is onderwerp en wordt aangesproken, maar doet, zoals dat gaat bij kunst, helemaal niks. Het staat erbij en kijkt ernaar.

De gelaten wanhoop van de performer eindigt tragisch, ze legt zich neer in totale duisternis, onder het uitstoten van wat laatste klanken.

In stilte druipt het publiek af, zodra de luiken zich weer openen.

B

Bij Miet Warlop verloopt de performance heel anders. Waar Verhoeven een soort van uitgebeende performance biedt, in wat je het failliet van geëngageerde kunst kunt noemen, kiest Warlop voor het volle licht van de schijnwerpers, de herrie, de waanzin.

Als Verhoeven buitensluit, probeert Warlop haar publiek juist naar binnen te lokken, uitnodigend, met voor het gebouw een spectaculaire verdubbeling van wat binnen het hoofdpodium blijkt te zijn en dat je het best kunt vergelijken met een soort letterkast waar de zetter vroeger zijn zinnen op vormde, klaar voor het drukwerk. Hier worden er met grote witgipsen platen woorden en klanken weergeven: SSST,WHY, … De platen worden door de performers opgehaald van stapels langs de muren en in woede tegen het display/podium neergeklapt zonder dat er zich een begrijpelijke tekst vormt.

De energie die er bij Verhoeven uitgetrokken wordt, lijkt er bij Warlop te worden ingepompt. De adrenaline spuit uit de ogen en oren van alle performers, en ook van Warlop zelf, die in de eerste minuten van de biënnale bloednerveus in het publiek volop meebeweegt en woorden, in stilte, meeschreeuwt.

De weigering bij Warlop is vooral een weigering van begrip, van het leven met een doel, met betekenis. SSST en SHHH zijn klanken die hier, uitgesproken door de performers, het eigen spreken hoorbaar weigeren om anderen het zwijgen op te leggen. Je denkt aan van alles, maar het beroemde gezegde dringt zich op: waar de woorden zwijgen spreekt de kunst, idealiter.

IT NEVER SSST wordt door Warlop geprofileerd als een performance die de wanhoop toont in een gedesoriënteerde wereld, waarin ‘woorden hun betekenis verliezen, de puinhoop compleet lijkt’. De performers draaien woedend en wanhopig mee in deze dolgedraaide machine, zonder dat ze enig idee lijken te hebben waarom. Het oogt alsof de dood hen op de hielen zit. RAGE declameert de performer bij Verhoeven, bij Warlop zie je die in werking.

Wat nu weigering?

Vooraf vertelde Verhoeven aan kranten dat hij met zijn verduisterde paviljoen afstand neemt van deze biënnale en de oude wereldorde die zij handhaaft. Hij neemt ook afstand van het modernisme met zijn mooie rationele toekomstfantasieën en stelt er een zwartgallige visie tegenover, een die optimisme ontbeert, die de wrede werkelijkheid onder ogen wil komen, en wil laten zien dat het geen eerlijke wereld was die het modernisme ons bracht.

Dat doet hij in deze performance vooral op gevoel. Rieke Vos, curator van het Nederlands paviljoen, vertelt me na afloop dat grunting een spreektechniek is die meer lichamelijk is dan elke andere vorm van spraak. Zij laat je voelen wat gezegd wordt in plaats van dat je het hoort. De grunting moet de stress die dit spreken met zich brengt direct overbrengen.

Het is de taal van de onderbuik die het ook bij Warlop voor het zeggen heeft. Ook bij haar een woordloos spreken, alleen bij haar juist in een pompende ritmiek die onontkoombaar en energiek is.

Helemaal bevredigend werkt het niet, deze communicatie via de onderbuik, als je puur naar de performances kijkt. Het zijn uiteindelijk de mise-en-scènes die het in Venetië moeten doen. Zonder de combinatie met het decor en de setting hebben beide performances niet veel om het lijf. Als ’totaalbeeld’ doen ze de job.

Ik ben na afloop van mijn half uurtje achter slot en grendel in het Nederlandse paviljoen wel enthousiast, of misschien moet ik zeggen opgelucht, omdat de claustrofobie niet toesloeg en de aangekondigde zwaarte reuze meeviel.

Maar om me heen hoor ik direct al veel kritiek. Op een Biënnale die vraagt om stellingname, om klare standpunten, zeker als het werk op bepaalde manieren juist daarover wil spreken, is het in twijfel trekken van de waarde van protest en actie in de kunst niet gepast, zo hoor ik zeggen.

Ik zie vooral het onvermogen, waar Nederland maar ook België, op iets andere manier, over spreken, Het onvermogen om iets te zeggen en te zeggen te hebben, te veranderen en daadwerkelijk van betekenis te zijn. Onvermogen dat ook henzelf pijnlijk eerlijk treft, al weet ik niet of dat precies zo en in deze mate door de makers is ingecalculeerd.

Want als dat totale failliet van de kunst je doel is, en die indruk begin je hier wel te krijgen, bij Nederland meer dan België, kun je je wel gaan afvragen wat je als kunstenaar nog in de kunst te zoeken hebt. Dan wordt de waarschuwing of het commentaar, de preek zo je wilt, volkomen uitgehold, een cynische klucht. Dat zal niet de bedoeling zijn. Of toch? Op deze zo ongemakkelijke biënnale.

METROPOLIS M KAN NIET ZONDER JE STEUN

Trouwe lezers vormen het fundament van Metropolis M. Wij kunnen niet zonder je steun. Je kunt ons steunen door een jaarabonnement af te sluiten. Het eerste jaar krijg je 40% korting. Een regulier jaarabonnement kost 58 euro. Er zijn ook kortingsabonnementen. Studenten/65plussers/CJP-ers/Personen met een minimuminkomen en PLATFORM BK-leden betalen slechts 36 euro voor hun jaarabonnement. Op DEZE PAGINA lees je meer over de verschillende abonnementssoorten en kun je je direct aanmelden.

BIJ VOORBAAT DANK!