metropolis m

Moosje M Goosen:
Republishing: Umoja Zwarte Vrouwenkrant

‘Er is een gat in het nieuws zo groot als poëzie’, schreef dichter Anne Boyer vorig jaar (hier vrij vertaald) in haar ontslagbrief aan The New York Times, naar aanleiding van de eenzijdige en eufemistische verslaggeving van de krant over Gaza. Ergens in dat gat ben ik blijven steken. Het boek Republishing: Umoja Zwarte Vrouwenkrant, dat dit jaar uitkwam, opent met een citaat van Audre Lorde dat spreekt vanuit de holte in het hart bij het lezen van het nieuws:

Sisters there is a hole in my heart that is bearing your shapes
over and over
as I read only the headlines
of this morning’s newspaper.

Republishing: Umoja, bundelt de tien edities van de Umoja Zwarte Vrouwenkrant, gepubliceerd in 1985-1986 door de Stichting Zwarte Vrouwen & Racisme in Arnhem. Umoja kwam voort uit een grassroots activisme dat kritisch was op het discours van feministische witte vrouwen. Voor de redactie was ‘zwart’ geen huidskleur, maar een politieke kleur, een stellingname: zij waren hiermee de eersten in Nederland die deze betekenis omarmden. In de woorden van medeoprichter Ans Sarianamual: ‘Onze tijd ging […] vooral zitten in het reageren op stukken door witte vrouwen over ons. […] Laten we nu zelf spreken!’ Taal en narratief zijn machtige wapens. Woorden creëren barrières tussen wie wel en wie niet gehoord worden, zo blijkt ook nu weer uit de verslaggeving en het zwijgen over de gebeurtenissen in Gaza. Met deze integrale heruitgave van Umoja, voorzien van een introductie door schrijver en journalist Tamara Hartman, ontsluit Archival Textures dit onderbelichte maar historisch relevante archiefmateriaal. Tegelijkertijd is het een actueel document voor een nieuwe generatie: een oproep tot solidariteit en gezamenlijke strijd in de voortdurende noodzaak tot herovering van taal en terminologie, en het benoemen van racisme en onderdrukking.

Moosje M. Goosen is schrijver en boekhandelaar bij @and_so_on_books
Republishing: Umoja Zwarte Vrouwenkrant. Red. Tamara Hartman, Ans Sarianamual, Mirelle van Tulder, Tabea Nixdorff. Arnhem: Archival Textures, 2024.

Remarkable Meetings with Disgusting Men klinkt als de titel van een toneelstuk of boek. Het doet me denken aan The Faggots & Their Friends Between Revolutions, een boek uit 1977 waarin een vervallen rijk wordt geregeerd door ‘de mannen’ onder de heerschappij van één man. Terwijl de ‘faggots’ gemeenschappelijk leven, kunst maken, seks hebben en wachten op de volgende revolutie, worden ze bijgestaan door hun vrienden: de ‘sterke vrouwen’, de ‘queens’ en de ‘vrouwen die van vrouwen houden.’ Het boek is een manifest tegen assimilatie en pleit voor vrijheid, plezier en genot in het aangezicht van het patriarchaat. Het is een fabel over overleven, zoals we altijd hebben overleefd, door elkaar vast te houden en samen meer fabulous, oftewel fabelachtig, te worden. Maar Remarkable Meetings with Disgusting Men is de titel van een tentoonstelling. Niet de verbeelding van een fabel, maar een fysieke onderdompeling in een realiteit waar machtssystemen manipulatie en censuur inzetten om controle uit te oefenen. De alleenheerser in dit geval is Erdoğan. De tentoonstelling, geïnitieerd door EMIRHAKIN bij W139, verkent het spanningsveld van verlangen, religie, politiek, lichaam en culturele identiteit. Deze spanning wordt tastbaar gemaakt door een totaalinstallatie van beelden die zich door schaal en uitvoering overtuigend staande houden in de enorme tentoonstellingsruimte. Van een intiem, op de huid gefilmd medisch onderzoek van een ouder wordende mannelijk leider, tot een metershoge Russisch-orthodoxe Christusicoon die bungelend onder een helikopter over een stad vliegt. Van een geënsceneerde woning van een in Nederland wonende Erdoğan-fanaat, tot een reusachtige zwevende metalen kubus midden in de ruimte. Remarkable Meetings with Disgusting Men vormt een indringend toneel van grootheidswaan, angst, populistische retoriek en de dwang om je als individu aan te passen aan het collectief. Relevanter voor onze huidige tijd kan bijna niet.

Titus Nouwens is curator
Remarkable Meetings with Disgusting Men, W139 Amsterdam, 6.9 t/m 3.11.2024, samengesteld door EMIRHAKIN en Claudio Ritfeld. De in de tekst omschreven kunstwerken zijn van EMIRHAKIN, Jonas Lerch, Ksenia Yurkova en Batuhan Keskiner.

Experimental Jetset
With and Against: The Situationist International in the Age of Automation

Grappig hoe dat gaat: het ene moment hoor je niets meer over een bepaalde kunstenaar, het andere moment lijkt zijn naam overal op te duiken. Dit overkwam ons onlangs met de Hongaars-Franse architect en beeldhouwer Nicolas Schöffer (1912-1992). Nadat we begin dit jaar een kleine verzameling werk van hem zagen in het Centre Pompidou in Parijs, zagen we een paar weken later toevallig een catalogus die Wim Crouwel had ontworpen voor een retrospectief dat in 1963 plaatsvond in het Stedelijk Museum. Daarna sloegen we With and Against: The Situationist International in the Age of Automation van Dominique Routhier open, en kwamen we daar zijn naam weer tegen. Dat is niet geheel toevallig, Schöffer was een mikpunt van de situationisten. Voor de groep rond Guy Debord symboliseerde hij de ‘Cybernetische draai’ die het Franse intellectuele en artistieke milieu in de jaren vijftig en zestig domineerde. De situationisten beschouwden cybernetica als een verraderlijke ideologie – achter een revolutionair masker van valse beloftes schuilde uiteindelijk weer een kapitalistisch gezicht. In With and Against laat Routhier overtuigend zien dat de kritiek op cybernetica niet slechts een voetnoot was, maar een essentieel onderdeel van het situationistische verhaal. Tegelijkertijd legt Routhier de ambivalentie bloot die ten grondslag lag aan deze kritiek. Het was geen afkeer, er was wel degelijk sprake van een zekere fascinatie. Die ambivalente houding (‘with and against’) wordt benadrukt door het feit dat situationisten en cybernetici vaak in dezelfde kringen verkeerden: Constant en Schöffer maakten bijvoorbeeld beiden deel uit van groepen als Néo-Vision en Groupe Espace. Dit relaas wordt op een sprankelende manier verteld, in een handzame paperback (met een omslag ontworpen door James Goggin). Al lezend drong zich de vergelijking op met AI – de cybernetica van de 21e eeuw. In dat opzicht leest de publicatie als een ambivalent handboek voor deze tijd. Maar de beste kritiek is altijd ambivalent.

Experimental Jetset zijn ontwerpers
Dominique Routhier, With and Against: The Situationist International in the Age of Automation,
Verso Books, 2023.

Een huisvrouw met rossig permanent schilt aardappels, eet met haar zwijgzame tienerzoon en doet de afwas. Als bijverdienste ontvangt ze mannen in haar slaapkamer, totdat ze een van hen doodsteekt met een schaar. De Belgische filmmaker, schrijver en kunstenaar Chantal Akerman (1950-2015) verwierf in 1975 wereldfaam met Jeanne Dieleman, 23, quai du Commerce, 1080 Bruxelles. Niet alleen de lengte (402 minuten), maar ook de benauwende eentonigheid en de ongebruikelijke focus op huishoudelijk werk maken de film tot een radicaal meesterwerk, zowel cinematografisch als feministisch.

Waar Akerman buiten België vooral wordt geassocieerd met Jeanne, belichtte het indrukwekkende retrospectief Travelling in Bozar de veelzijdigheid van haar nalatenschap. Van vroege zwart-wit experimenten die doen denken aan de performances van Marina Abramović en Martha Rosler, tot een musical en een Hollywoodfilm, van video-installaties tot televisieprogramma’s. Tegen de achtergrond van Akermans familiegeschiedenis en de symbiotische relatie met haar Auschwitz-overlevende moeder, is de spanning tussen controle en geweld – met name vanuit vrouwelijk perspectief – een constante in haar werk. Ondanks, of juist dankzij, de ongrijpbaarheid van haar oeuvre, voelt Akerman als auteur altijd persoonlijk en dichtbij. Zoals ze zelf schreef in het prachtige Mijn moeder lacht: ‘Je voelt het in boeken of films als er waarheid is. Zelfs als die onduidelijk blijft, vooral als die onduidelijk blijft.’

Yasmijn Jarram is schrijver en conservator hedendaagse kunst bij KM21 en Kunstmuseum Den Haag
Travelling was te zien van 14.3 t/m 21.7.2024, Bozar, Brussel (en nu nog in Jeu de Paume, Parijs)

Lena van Tijen:
Man maakt stuk

De Amerikaanse auteur, scenarist en journalist Nora Ephron (1941-2012) wordt geroemd om het statement: ‘Everything is copy’, een uitspraak die zelfs de titel is van een documentaire over haar leven. Dit statement van Ephron, die bekendheid verwierf door haar romcom When Harry Met Sally (1989), wordt vaak in verband gebracht met haar autobiografische roman Heartburn (1983). In dit boek beschrijft ze het stranden van haar huwelijk met onderzoeksjournalist Carl Bernstein. Vermoedelijk was de blootlegger van het Watergateschandaal woedend dat zijn ex hun vuile was had buiten gehangen.

Als schrijver neem ik Ephrons woorden ter harte. Zelden voel ik wroeging bij het schrijven over ware gebeurtenissen of personen. Toch kreeg dit citaat voor mij dit jaar een nieuwe dimensie tijdens het lezen van Man maakt stuk (2024) van Maurits de Bruijn, schrijver en redacteur bij Mister Motley. De roman wordt verteld vanuit het perspectief van David, een jonge queer kunstenaar die na een succesvolle start van zijn carrière worstelt met competitie- en geldingsdrang. Én met de hangjongeren die zich iedere nacht onder zijn raam verzamelen. Om het heft in eigen handen te nemen, besluit David de jongens te schilderen. Niet zoals hij ze ziet, maar zoals hij ze zou willen zien: verwikkeld in expliciete, homo-erotische handelingen. ‘Ik denk dat de wereld er stukken beter zou uitzien als meer mannen zich eens lieten neuken’, beweert hij. Als het een kunstenaar is toegestaan om gebeurtenissen toe te eigenen, hoe zit het dan met diens fantasieën, diens vooroordelen zelfs? De Bruijn borduurt voort op de uitspraak van Ephron: ‘Ja, alles is kunst’, lijkt hij te zeggen, ‘maar tegen welke prijs?’

Lena van Tijen is schrijver
Maurits de Bruijn, Man maakt stuk, Amsterdam: Das Mag Publishers, 2024.