metropolis m

‘With a Bird, is de tweede iteratie van een vijfjarig programma, getiteld A Tree, with a Bird, by a Woman, on Land, Under a Star die ik samenstel voor Onomatopee. De titel kun je lezen als een recept of een spreuk met uitgangspunten die hoofdstukken worden en uitgroeien tot hun eigen ecologie van verhalen en acteurs. Samen vormen ze een compositie, die als een tarotkaart vertelt over de toekomst en het verleden. Maar je kunt er ook een waarschuwing of instructie voor nu in zien. Deze onderzoeksreeks, met tentoonstellingen, workshops, publicaties en evenementen, omvat zowel folklore als kritisch onderzoek, een schijnbare tegenstelling die hier wordt gepresenteerd als een rijke ontmoeting: wetenschap en intuïtie komen samen, gaan in gesprek en bevragen elkaar.’

‘Het momenteel overal zwaar bediscussieerde concept natuur, net als de verhouding tussen mens en natuur, voelt voor mij even uitgeput. Dat er van alles mis is met onze omgang met de natuur weten we, het regent crisissen. Maar het wijzende vingertje, hoe terecht ook, werkt voor mij minder goed dan een fascinerend verhaal. Ik zie kunst als een meer intuïtieve manier om het hier alsnog over te kunnen hebben. Mijn onderzoek werkt met de kracht van verhalen, hoe deze een geloof, begrip of cultuur vormen.’

‘Ik denk dat vogels net als bomen fantastische storytellers zijn. Beide hebben veel zeggenschap over zowel bestaanszekerheid, bewegingsvrijheid en de verbeelding van mensen. Bomen gaan bijvoorbeeld over cruciale zaken zoals zuurstof, materiaal, voedselvoorziening, traditie, en beschutting. Grote historische ontwikkelingen zijn ingegeven of minstens beïnvloed door planten; denk aan de start van landbouw, de wederzijdse domesticatie van granen, bonen en mensen, of denk aan slavernij en de plantagesystemen en hun rol bij de verbouwing van winstgevende en verslavende middelen zoals suiker, koffie, cacao, opium. Vogels zijn een ingebakken auditieve informatiebron, ons menselijk gehoor is namelijk ontwikkeld op basis van de frequentie van vogels zodat hun zang ons kennis geeft. Vogelzang is een indicator voor veiligheid; van oudsher zingen zangvogels alleen als er geen grote roofdieren aanwezig zijn. Dat zorgt waarschijnlijk ook voor het evolutionaire effect dat vogelzang voor de meeste mensen heel ontspannend werkt. Daarnaast kunnen we aan het lied horen welke vogel er is en met kennis van diens behoefte weten welke kwaliteiten, aspecten, planten en insecten zich in die omgeving bevinden. Net als planten, wonen vogels al veel langer op aarde dan mensen. Misschien kunnen we ze daarom ook zien als een soort voorouders die ons mensen hebben opgevoed met liederen, vriendschap en verbeelding. We bewonderen ze, maar maken er ook misbruik van door ze op te sluiten als huisdier, of te gebruiken als voedsel in de vee-industrie.’

‘Ik vind het belangrijk dat in de tentoonstellingen verschillende invalshoeken worden vertegenwoordigd waarbij de nodige kritiek en bezorgdheid samen gaan met verwondering, verbeelding en humor. In sommige werken komen deze nadrukkelijk samen. De video Dreamwind van Daniel Godínez Nivón uit 2022 bijvoorbeeld, neemt het wetenschappelijke feit dat vogels in hun dromen zingen als uitgangspunt om met onderzoekers te speculeren over de vorm en inhoud van deze dromen en gezang. De verzamelde inzichten vormen een poëtisch geluidsspoor bij archiefbeelden van spreeuwenzwermen. De video Killing the Messengers van Bryony Dunne uit 2020 verweeft oude Griekse mythologie en moderne ornithologie met inzichten over de vogel als indicator van klimaatdegradatie, vervuiling en habitatverlies. Sergio Rojas Chaves heeft ons met instructies bij Onomatopee begeleid om zijn sculpturen te maken met lokale materialen. Diens Tools for Bird Hospitality biedt een serie met vogelzaad bedekte sculpturen, gemaakt van terrasstoelen en hoeden. Op humoristische wijze vervaagt de grens tussen het domein van mens en dier.’

‘Ik ben zelf al jarenlang gefascineerd door vogels, het tekenen en bestuderen van vogels deed ik al graag in mijn studietijd. Als ik even buiten ben weet ik meestal precies welke vogels er zijn. Naast het observeren en het opdoen van wetenschappelijke kennis, onderzoek ik welke diepere lagen ten grondslag liggen aan de vreugde en fascinatie voor vogels die ik met veel mensen deel. Hoe kan het dat mensen zo veel verhalen en verlangens op vogels projecteren? Vanuit het perspectief van Folklore & Critical Research heb ik gezocht naar werken en kunstenaars die met de thematiek bezig zijn en zich hierbij aansluiten. Om een voorbeeld te geven: ik deel mijn fascinatie voor vogels met Ignace Cami, al spelen ze niet altijd een centrale rol in zijn werk. De video Gaai uit zijn solo bij M HKA in Antwerpen is me heel sterk bijgebleven. Met een arm beschilderd als gaai vormen zijn vingers de snavel bij de eindeloos herhaalde zin “De Taal is Gans het Volk”. Het is grappig, speels, irritant, spitsvondig en sterk verbonden met Antwerpse folklore en persoonlijke geschiedenis. Zo ben ik ook uitgekomen bij het werk van Monika Czyżyk, die ik ken van adembenemend mooie kleischilderingen op de vensters van Sequences Art Festival. In Eindhoven maakt zij geïnspireerd door talloze verhalen over vogels de schildering met een breed scala aan verzamelde kleipigmenten. Het werk van Manjot Kaur was ook te zien in de eerste tentoonstelling A Tree, waarbij Kaur een kleurrijke schildering van een boom in Indiaase spreekstoel afbeeldde. Nu laat ze het werk Hybrid Being zien waarbij een kruising tussen vrouw en vogel het bedreigde uitsterven van de keizerreiger aan de kaak stelt.’

‘Ik zie het meer als de herinnering aan een culturele bagage die er nog is. A Tree, Reader on Arboreal Kinship telt 25 bijdragen, een combinatie van de kunstenaars uit de tentoonstelling bij Onomatopee en makers en denkers uit mijn netwerk die zich bezighouden met de thematiek; verhoudingen tussen bomen en mensen, gericht op de ervaring van tijd. Voor de nieuwe reader hebben de kunstenaars uit de tentoonstelling een visuele of tekstuele bijdrage verzorgd die voortborduurt op het werk dat wordt gepresenteerd bij Onomatopee. Dit vormt de basis van het boek, die ik aanvul met bestaande teksten: essays, korte verhalen, wetenschappelijke teksten, soms van gerenommeerde auteurs zoals John Berger, Italo Calvino en Anna Lowenhaupt Tsing, die die ideeën van de kunstenaars contextualiseren. De reader laat, net als de tentoonstelling, op allerlei niveaus zien hoe vogels grenzen uitdagen en overstijgen, tussen menselijk en niet-menselijk leven, droom en werkelijkheid, leven en dood, wetenschap en folklore, en de domeinen van land, water en lucht.’