metropolis m

Re-enchantment

In een toelichting op haar werk spreekt Petrozzi over het herbeleven van magie, een betovering van onze technische realiteit. Over deze behoefte aan ‘re-enchantment’ spreekt ook Sara Bachour, wanneer ik in haar studio met haar praat over haar praktijk. ‘Het innovatief gebruiken van technologie is niet nieuw’, vertelt Bachour. Al met de komst van radio’s gebruikte men deze om contact te maken met een geestenwereld, luisterend naar welke woorden er uit de ruis tussen twee stations naar voren komen. 

Haar fascinatie voor mystiek uit zich net als bij Petrozzi in een studie naar ons technologiegebruik via de smartphone. Daarbij richt Bachour zich, anders dan Petrozzi, vooral op  het leven van de mensen die ze toevallig tegenkomt op haar scherm. In The Studio #9, die tot begin dit jaar te zien was in het Bonnefanten in Maastricht, waren verschillende uitwerkingen van Bachours fascinatie voor internetcultuur te zien. Cottagecore, door AI gegenereerde gesprekken en online gokken kwamen terug in video’s, sculpturen en schilderijen. Religie als internetfenomeen kwam terug in de beeldtaal van Christophe (2021), een meterslang gestikt, geschilderd en gewatteerd tapijt. Het werk bestaat grotendeels uit blauw fluweel en doet daardoor denken aan een religieus gewaad. Rondom het alziend oog van God kun je een gedrukte liefdesverklaring lezen. De tekst is afkomstig van een Facebookreactie onder een nieuwsbericht: ‘Hallo, een fijne dag verder en geniet van je gezondheid. Ik kwam je profiel tegen en merkte de mooie glimlach op je gezicht op. (…) Kan je me alsjeblieft toevoegen zodat we goede vrienden kunnen worden (…) <3 <3 <3’ Waar je hierin ongewenste aandacht kunt lezen, laat het ook zien hoe diep het verlangen naar verbinding reikt – zelfs als die fantasie zich slechts afspeelt binnen een comment.

Bachour gaat het om de verhoudingen tussen mensen die zich online afspelen, maar soms springt een individu eruit en volgt ze als internet miner het spoor van hyperlinks, oude accounts en toevallige antwoorden op Quora. In 45 Divorced Scorpio No Kids (2024) laat een zo’n gevonden figuur genaamd Sarah online nauwelijks iets van haarzelf zien, maar in een YouTube-video bekent ze dat ze de snelheid van het internet overweldigend vindt. Deze indruk vertaalde Bachour naar een installatie rond een LED-gezichtsmasker dat begint te spreken zodra de bezoeker dichtbij komt. Er is hier geen sprake van toekomstvoorspelling, je hoort juist een vervormde, diepe stem die opbiecht niet te weten zichzelf delen op internet wel iets voor haar is. Dit is geen orakel waar we naar kijken voor advies, het is juist een entiteit die we willen troosten. 

Bachour lijkt ietwat oncomfortabel met haar werkwijze, die bij uitstek voyeuristisch kan aanvoelen. Ze benadrukt dat ze de mensen die ze bestudeert niet wil ontmoeten. Het is juist het overweldigende volume aan digitale levensverhalen dat deze werkwijze voedt: een eindeloze stroom van online zelfrepresentatie die, ondanks haar oppervlakkigheid, een soort

meditatieve grondstof vormt. Toch is Bachour kritisch op de oppervlakkigheid van online spiritualiteit. Rituelen worden gecherrypickt en ontdaan van context, als snelle oplossingen voor persoonlijke problemen. In plaats van ons te verdiepen in de herkomst van een ritueel, zoeken we naar een quick fix. Juist daarmee verdwijnt de gelaagdheid en zingeving, waar zowel de korte aandachtsspanne en het omzetten van spiritualiteit in winst, oprechtheid en diepgang tegenwerkt. 

Deze gedachtegang is op speelse wijze terug te zien in Immagini Ambigue (2019). In deze video filmde Bachour de gangpaden van de ReliMarkt-winkel in Hoensbroek, waardoor de kijker een haast eindeloze hoeveelheid religieuze objecten ziet: Mariabeelden, kruisbeelden, kerkbanken, te koop of te huur aangeboden. In haar installatie plaatst Bachour deze video naast een reproductie van een altaarstuk uit de Martinuskerk. De installatie confronteert de kijker met de ontheemding van religieuze objecten, zoals in kringloopwinkels of op rommelmarkten.

Kunstenaar Katharina Busl vergelijkt online spiritualiteit een vrije markt waar verlichting in kleine doses wordt aangeboden. Tijdens haar studie Fine Art aan de HKU onderzocht ze hoe virtuele werelden als alternatief geloofssysteem kunnen functioneren. Er is een verlangen naar een doel, naar regels, en morele overtuigingen. En, inderdaad, forums als 4Chan of Reddit bieden zulke structuren: van het anonieme opbiechten van nare gedachtes of wraakacties tot discussies over wie er ‘fout’ was in een situatie. ‘AITA for calling out a “witchy” girl for pushing her ethnocentric beliefs on others?’ We verlangen naar sturing, advies of hulp, en iemand die luistert.

In haar installatie Bliss Domain (2024) presenteert Busl een alternatieve geloofswereld. In een videogame-achtige ruimte balanceren bezoekers over metalen roosters om niet in het omliggende water te vallen. Ze naderen een orakel dat wordt omringd door hekjes, kettingen en intimiderende grote en loshangende natuurstenen. Niet alles in de ruimte is uitnodigend, hun precieze functie moet nog worden onderzocht. Een voice-over zou zo kunnen zeggen: press X to inspect this object. Busl kreeg de eerste ideeën over ‘crazy world building’ toen ze games als Zelda speelde. De katholieke omgeving waarin ze opgroeide, speelt een steeds kleinere rol in haar leven, maar via haar werk ontdekt ze hoe belangrijk rituelen, symboliek en devotie voor haar artistieke onderzoek zijn. 

In recente installaties, zoals Colostric Liturgy (2024), speelt ze met natuurlijke en kunstmatige elementen: natuursteen, LED-verlichting, kaarsen, windklokken en kunstmatig blauw water. Busl daagt zichzelf uit bij het maken van haar installaties, maar wil de kijker ook verwarren door in haar fantasiewereld te stappen. De elementen vormen de basis van deze nieuwe devotieplekken. Een kaarsenhouder blijkt een dinosauruspoot, een glas-in-loodraam straalt zonder transparantie. Een gifgroene plasmabol wordt beschermd door gargouilles van half herkenbare gezichten. De speelse installaties worden zo een soort van hybride heiligdommen, cryptes van nieuwe devotie. 

In het werk van Petrozzi, Bachour en Busl wordt duidelijk dat herbetovering niet noodzakelijk een terugkeer naar oude religieuze systemen betekent, maar eerder een herdefinitie biedt van de sociale en bindende rol van technologie. Dit uit zich in werk dat gestalte geeft aan de zorg voor elkaar. Het doet je beseffen dat het scherm niet alleen maar op afstand houdt, maar dat er mensen schuilgaan achter de usernames, die zoals wij allemaal steeds minder contact leggen zonder gebruik ervan te maken. Het werk laat vooral zien dat zolang we als internetgebruikers opnieuw leren scrollen met intentie, en zolang ons vermogen tot zorg niet wordt uitgeschakeld in het blauwe licht van ons scherm, er hoop is op nieuwe vormen van zingeving met en voor elkaar.