metropolis m

Het is jaren geleden dat ik toevallig een pinksterprocessie meemaakte in een klein Zuid-Limburgs dorpje. Het was een stille tocht achter de pastoor aan door met witgele vlaggen versierde straten. Meest opvallend aan de tocht: iedereen liep mee, er was geen bewoner van het dorp die toekeek. Ik maakte er een schouwspel van, wat het in wezen niet was. Het zette de verhoudingen direct op scherp. Ik voelde sterk mijn positie van buitenstaander, die niet deelnam aan die gemeenschap. Het voelde zelfs gênant om ernaar te kijken, dit openbare gebed.

Processies zijn altijd bedoeld als een teken van saamhorigheid. Iedereen, rijk en arm, wit en zwart, schaart zich naast elkaar als een gemeenschap met dezelfde bestemming. Soms worden daarbij de heiligdommen en reliquieën van de kerk trots voorop in de mars meegedragen, soms heel sereen, soms in kolkende massa’s. De massaliteit van de emoties die dan vrijkomt, kan indrukwekkend zijn.

Francis Alÿs, een kunstenaar die van wandelen een kunst maakte, presenteerde in 2002 een interessante variant op de processie in het hart van New York. Om de tijdelijke verhuizing van de collectie van het MoMA van Manhattan naar Queens symbolisch kracht bij te zetten organiseerde hij een tocht dwars door de stad met de wereldvermaarde kunstwerken uit de collectie van het New Yorkse museum. Ze werden door speciaal geklede medewerkers rondgedragen, onder begeleiding van een Cubaanse brassband. Er was ook een levend kunstwerk bij: Kiki Smith, zittend op een zetel, vooraan in de tocht, als was ze de Heilige Maagd Maria zelf.

In de straten van New York vierde Alÿs het sociale, culturele en economische potentieel van kunst in deze stad, op een manier zoals Anna Tilroe een paar jaar later ook deed in Arnhem, ter gelegenheid van Sonsbeek. Ook zij liet de sculpturen door de inwoners naar hun tijdelijke bestemming brengen, van de markt naar het park. Het was niet zozeer bedoeld als schouwspel voor toeristen, maar vooral als een sociale herbevestiging van de positie van de manifestatie in de stad zelf, die na de intellectuele editie van een Sonsbeek eerder. De manifestatie moest  naar de overtuiging van Tilroe weer teruggebracht worden naar het hart van de gemeenschap, de bewoners zelf, die in processie hun geloof in de manifestatie kenbaar maakten.

Je kunt deze bindende, sociale drijfveren ook terugzien in het werk van Tom Heerschop, die afgelopen jaren als tekenaar een sociaal geïnspireerde praktijk heeft ontwikkeld waarbij hij op allerlei manieren het publiek en de kunst aan elkaar probeert te binden. In 2024 stortte hij zich samen met zijn schoonmoeder aan het maken van een wandkleed dat gewijd is aan de processie van Handel. Op Instagram liet Heerschop destijds iets doorschemeren over zijn motieven. ‘Samen met mijn schoonmoeder Anneke de Vries heb ik een jaar gewerkt aan een wandkleed over haar jeugd. Haar moeder was diepgelovig en als helderziende en gebedsgenezeres in de wijde omtrek bekend. Het wandkleed vermengt de plekken uit haar jonge jaren met de aanwezigheid van Maria en de jaarlijkse processie.’

In vergelijking met Alÿs en Tilroe, is de processie hier meer motief dan methode, maar niettemin leidend tot bezinning. ‘Handwerk is een langzaam proces dat voor gelaagdheid zorgt in woord en beeld’, schrijft Heerschop. Het is een heel geschikte werkmethode om ‘op verhaal te komen. De tijd te nemen voor de vraag: wat bezielt jou?’

De kunst en kerk zijn al eeuwen nauw aan elkaar verbonden in woord en gebaar. Juist nu, in deze tijd waarin verdeeldheid overal op de wereld tot oorlogen leidt, lijken ze elkaar weer vaker op te zoeken bij hun pogingen sociaal bindend van betekenis te zijn.