metropolis m

Kené
Flores leerde de kené als kind van haar moeder, Virginia Valera Sanansino, een uitzonderlijk getalenteerde schilder, die kampte met een zeldzame aandoening aan haar hand. Kené is een traditionele praktijk van het Shipibo-Konibo volk, en bestaat uit voorouderlijke geometrische patronen die de relatie van de vrouwelijke beoefenaars met de rivieren, de Amazonewouden en de bovenzintuiglijke werelden verbeelden. Het zijn abstracties van hun territorium, geïnterpreteerd door de handen en visioenen van vrouwen. Kené is aanwezig op de huid van de Ronin, de heilige slang die diep in hun rivieren leeft, de wateren die de verhalen van het territorium met elkaar verbinden.

Flores: ‘Mijn moeder was terughoudend om mij les te geven, omdat ze geloofde dat haar toestand werd veroorzaakt door de afgunst van anderen, door hoe goed zij het kon. Ik moest het leren door naar haar te kijken, totdat ze stierf, toen ik nog een jong meisje was. Op een dag, toen ik wakker werd in bed, keek ik omhoog en kreeg ik een visioen: de kené-ontwerpen vormden zich in de lucht van de klamboe. Toen besefte ik dat deze patronen in onze geest en in ons bloed leven. Later, toen ik trouwde, gaf mijn schoonvader, die sjamaan was, me een kené-kroon. Die kroon geeft je een visionaire verbeeldingskracht voor het leven. Het is een spirituele kroon die alleen te zien is tijdens ayahuasca-ceremonies.’

Net zoals vele generaties van Shipibo-Konibo-vrouwen voor haar, geeft Flores haar kené-praktijk door aan haar dochter. Moeder, dochter en kleindochter beoefenen het samen, maar elk werk is gebaseerd op persoonlijke visioenen. Het is een collectieve praktijk, gevoed door eigen herinneringen aan het land, de wateren die zij bewonen en iedereen die er woont. Flores verplaatst met haar praktijk de lichamen van haar Shipibo-familieleden naar kunstruimtes over de hele wereld. Maar ondanks het feit dat de kené in tentoongestelde werken haar voor- en achternaam draagt, zijn de familie en gemeenschap van de kunstenaar altijd aanwezig door haar stem, waar die ook gaat. 

‘In het begin kon ik me moeilijk voorstellen dat mijn werk zo ver weg in prachtige ruimtes zou hangen en door vreemden zou worden gewaardeerd, terwijl het leven van de inheemse bevolking in Peru nog steeds wordt gekenmerkt door discriminatie en negatieve stigmatisering. Nu, wanneer ik mijn werk in een galerie of museum zie, weet ik dat ik niet alleen reis: mijn volk reist met me mee. Het is een bron van trots, maar ook een grote verantwoordelijkheid. Als tita [een gerespecteerde oudere vrouw die haar gemeenschap begeleidt en traditionele kennis bewaart, waaronder culturele praktijken zoals kené, red.] van de Shipibo-Konibo moet ik vertellen waar we vandaan komen en wat er op het spel staat in ons land, ook al heb ik nooit graag in het openbaar gesproken.’

De kunstwereld, met zijn nadruk op individualiteit en exclusiviteit, lijkt Flores weinig aan te spreken. In plaats daarvan gebruikt ze het platform dat ze heeft verworven, nu ze als eerste vrouwelijke kunstenaar van de Shipibo-Konibo die Peru vertegenwoordigt op de Biënnale van Venetië, om daar de ecologische, menselijke en niet-menselijke infrastructuur te erkennen die haar praktijk draagt.

Water
Water is de belangrijkste verbindende factor tussen de gemeenschappen die aan de oevers van de Ucayali-rivier wonen, waarlangs de Shipibo-Konibo zowel hun grondgebied als hun collectieve geheugen doorkruisen. Water wordt gezien als de oorspronkelijke locatie waar de heilige kené-kennis ontstond en zich verspreidde, door wezens die verborgen zijn in het water: jene chaikonibo.1 Water maakt communicatie mogelijk met de bovenzintuiglijke werelden die Shipibo-Konibo-vrouwen, zoals Flores, zien in visioenen en dromen. 

Het is hetzelfde water dat al meer dan twintig jaar wordt vervuild door olielekkages. In Peru hebben zich tussen 1993 en 2023 ongeveer 831 olielekkages voorgedaan in het Amazonegebied, waardoor een enorme donkere schaduw is geworpen over de wateren die daar het leven in stand houden, waaronder die van de Shipibo-Konibo. Daarin schuilt een pijnlijke paradox: het is een samenleving die de esthetiek van Inheemse volkeren viert, maar de structurele bedreigingen voor die gemeenschappen laat voortbestaan. Deze gevaren zijn zichtbaar in de olielekkages die de Amazone vervuilen, en in de voortdurende illegale houtkap en extractieve industrie die littekens achterlaten op het bos. Ironisch genoeg is het juist de schors die houthakkers achterlaten, die Flores gebruikt als fixeermiddel in haar kené-praktijk.

Haar relatie met de natuur is er een van gedeeld territorium: een natuur waarvan ze leert en waardoor ze geneest. Het werk van Flores is niet alleen een abstracte geometrische weergave van een droomachtige cartografie, maar ook een drager voor de planten en het water die haar tot inspiratiebronnen dienen. Het bevat elementen van boomschors in de inkt waarmee de lijnen zijn getekend, klei die met respect uit het water is gehaald, en de muzikaliteit en balans van een ecosysteem waarin het Shipibo-volk net zozeer deel uitmaakt van het land als het land deel uitmaakt van hen. 

Dankzij de bekendheid die haar praktijk de afgelopen tien jaar heeft verworven, heeft ze steun kunnen verwerven voor Coshikox; Consejo Shipibo-Konibo Xetebo, een organisatie die zich inzet voor het zelfbestuur van Shipibo-gemeenschappen langs de oevers van de Ucayali-rivier. Hun methodologieën zijn gebaseerd op de eeuwenoude kennis van hun volk en hun manier van omgaan met het land. Ons grondgebied wordt van alle kanten aangevallen, en als we wachten tot de Peruaanse regering het verdedigt, zullen we simpelweg met lege handen achterblijven. 

Zoals Issela Ccoyllo, medecurator van het Peruaanse paviljoen in Venetië, in een gesprek vertelt: ‘De rivier is onlosmakelijk verbonden met het leven van Shipibo-Konibo-kunstenaars. Ze wonen langs haar oevers, en die aanwezigheid is ook verankerd in de kené-patronen: de rivier wordt visueel gesuggereerd, maar zit ook in hun lichaam. Wij zien kené als een verlengstuk van hen, vastgelegd op het doek.Sara is een lokaal referentiepunt dat velen met zich meebrengt, te beginnen bij haar familie en haar gemeenschap. Ze heeft een lange carrière achter de rug, maar pas in het afgelopen decennium is er bredere aandacht voor haar ontstaan. Er wordt in het buitenland over haar geschreven en haar werk wordt daar aangekocht. Het stoort me dat er werken zijn die niet in Peru te zien zijn, maar elders, en dat de instellingen in Peru nauwelijks moeite doen om collecties van hun eigen hedendaagse kunstenaars op te bouwen.’

Haar werk reageert op de silencios que resuenan (resonerende stiltes) en op de uitnodiging van Koyo Kouoh om te luisteren. Het is een moment van heling en van luisteren naar wie we al die tijd niet hebben gehoord. De resonerende stiltes die Koyo omschreef als eilanden, worden in Flores’ schilderijen portalen naar het wereldbeeld van de Shipibo-Konibo. Als je je verdiept in de kosmologie van de Shipibo-Konibo, leer je hoe je echt kunt luisteren naar het ecosysteem dat alle vormen van leven in stand houdt, via lijnen die nieuwe wegen banen voor de westerse samenleving: wegen van collectiviteit, diep luisteren naar het niet-menselijke, wegen van wederkerigheid en verzet. Ik vroeg haar welke boodschap ze zou willen delen in Venetië, waarop ze antwoordde: ‘No hay futuro, sin futuro indígena’ (‘Er is geen toekomst zonder inheemse toekomst’).

METROPOLIS M KAN NIET ZONDER JE STEUN

Trouwe lezers vormen het fundament van Metropolis M. Wij kunnen niet zonder je steun. Je kunt ons steunen door een jaarabonnement af te sluiten. Het eerste jaar krijg je 40% korting. Een regulier jaarabonnement kost 58 euro. Er zijn ook kortingsabonnementen. Studenten/65plussers/CJP-ers/Personen met een minimuminkomen en PLATFORM BK-leden betalen slechts 36 euro voor hun jaarabonnement. Op DEZE PAGINA lees je meer over de verschillende abonnementssoorten en kun je je direct aanmelden.

BIJ VOORBAAT DANK!