metropolis m

‘Het initiatief is ontstaan vanuit mijn eigen nieuwsgierigheid: hoe kun je door collectieve observatie patronen in het alledaagse zichtbaar maken? Het protocol is altijd hetzelfde: je gaat met een groep mensen op dezelfde dag naar een specifieke plek, of, zoals bij Migration PAPA, naar vergelijkbare plekken in verschillende steden wereldwijd. Iedereen maakt foto’s van wat hen opvalt, zonder vooraf bepaald thema. Een week lang plaatst elke deelnemer dagelijks twee foto’s met een titel en korte beschrijving op de PAPA-website, waarin je je afvraagt: waarom viel mijn oog juist hierop? Na afloop komen we samen, bespreken we de beelden en brengen we de visuele verhalen samen. Zo ontstaan er onverwachte patronen die iets zeggen over de plek, de context en de manier van kijken. Door het tijdsverschil kwamen de foto’s als een golf over de wereld binnen. De volgende ochtend begon het ritme weer opnieuw. Het was een wereldwijde golf van observaties.’

‘Niet iedereen ziet dat zo, maar dat is het wel. Tegenwoordig maakt iedereen foto’s, maar hoe creëer je een professioneel proces waarmee je via die beelden waardevolle inzichten over een plek kunt verzamelen? Deze vraag staat voor mij centraal: hoe sla je een brug tussen burgerjournalistiek en professionele fotojournalistiek? Maar het is wel prettig om binnen de context van de kunst te opereren. Daar zijn de regels toch vrijer dan binnen de fotografie, waar vaak strengere kaders gelden. Mijn werk beweegt zich al mijn hele leven ergens tussenin. Dat maakt ook dat ik steeds opnieuw zelf de context wil en moet creëren waarbinnen mijn werk kan bestaan.’

‘Een mooi voorbeeld is een foto uit Lagos van een kapper. Het was eigenlijk niet meer dan een houten wand met plaatjes van de soorten kapsels die je kon kiezen, een spiegel, een kam en een schaar. De volgende dag kwamen er uit Dhaka óók twee foto’s van kappers, en ikzelf liep in de Tarwewijk in Rotterdam, waar ik in twaalf straten vijftien kappers telde. Het verbindende verhaal bleek te zijn low overheads: met weinig middelen toch een onderneming opzetten. Iedereen kan een kapperszaak beginnen. Zulke verhalen bedenk je niet van tevoren, die ontstaan vanzelf via de PAPA-methode. En daar word ik heel blij van.’

‘Dat helpt om begrippen te benoemen, zoals low overheads. Juist in migrantenwijken zie je die creativiteit. In Dhaka en Lagos trokken mensen van het platteland naar de stad, zoals vroeger in Rotterdam. Nu zijn er in Rotterdam en São Paulo juist grote internationale gemeenschappen, terwijl er in Detroit mensen vertrekken. Zulke patronen ontstaan vanzelf, van onderaf. Het zijn details die verhalen vertellen.’

‘Ik werk al mijn hele leven in collectieve processen. Bij Dogtroep, bij kunstopdrachten in de publieke ruimte, waarin ik altijd onderzoek deed samen met de mensen voor wie het kunstwerk uiteindelijk bedoeld is. Zoals bij De Coupé, in samenwerking met Yvonne Dröge Wendel, voor zorginstelling Pieter van Foreest, waarvoor we een treincoupé hebben ontworpen met zo min mogelijk prikkels voor dementerende ouderen. Dat collectieve maakproces zit er altijd in, maar ik zie mezelf als auteur en verhalenverteller die observeert en met bestaande kennis werkt.’ 

‘Ik ben begonnen in Bangladesh, waar ik stage liep bij het fotopersbureau Drik. Zij leiden lokale reporters op. Ik was daar drie weken, en dat was het startpunt van het netwerk. In eerste instantie dacht ik dat ik met kunstenaars zou werken, maar op de kunstacademie merkte ik hoe sterk kunst verschilt per cultuur. Fotografie werd daar bijvoorbeeld nog niet eens als vak gegeven. Daarom koos ik voor fotografie als medium: het is universeel, direct en toegankelijk. Via Shahidul Alam, de directeur van Drik, kwam ik in contact met Kadir van Lohuizen, die toen workshops gaf in Lagos. Ook via hen kreeg ik een contact in São Paulo. Zo begon het netwerk zich internationaal uit te breiden. Later besloot ik dat er ook een westers perspectief bij moest, want er leeft vaak het idee dat het Westen “alles op orde heeft”. Daarom koos ik voor Detroit, een stad die juist met veel achterstand kampt. Daarna volgden onder andere Kirgizië en in 2014 de Westbank.’

‘Ik heb nu vier kranten gemaakt, van deze stadsdelen van Amsterdam: West, Zuidoost, Zuid en Oost. In totaal zijn dat vierenzestig spreads van tachtig centimeter breed. Als ik ze allemaal achter elkaar zou hangen, heb ik een reeks van zo’n vijftig meter. Het lijkt me geweldig om dat in een tentoonstellingscontext te laten zien. Dan zie je ook de tijdlijn van de afgelopen vijf jaar. We begonnen in West, nog vóór corona. Je ziet daar hoe mensen elkaar nog zonder terughoudendheid omhelzen. Daarna volgde Zuidoost in 2020, het begin van de pandemie, en zie je de eerste veranderingen optreden. Eind 2021 deden we Zuid, op het moment dat mensen voor het eerst weer op een terras mochten zitten, wel met anderhalve meter afstand. En onlangs wandelden we door Oost, waar op het eerste gezicht alles weer normaal lijkt. Maar er is ook iets veranderd: veel meer dak- en thuislozen, en opvallend veel drugsverslaafden in het Oosterpark. Dat het ook een tijdsdocument is geworden vind ik echt fantastisch. Vaak denk je; zo is de werkelijkheid, maar door dit zo te doen, realiseer je je dat de werkelijkheid ook heel snel verandert.’ 

‘Ja, absoluut. Neem bijvoorbeeld PAPA Amsterdam-Oost: daar deed een jonge Syriër mee die in het dagelijks leven als landmeter werkt. Hij had zo’n scherpe en humoristische blik. Op de PAPA-website schrijven deelnemers ook altijd een korte biografie. Hij schreef: “Als het gaat om mijn kennis van fotografie, zit ik ergens tussen een magnetron en een koelkast. In de wereld van fotografie is er altijd ruimte om te groeien en bij te leren.” Binnen een paar duidelijke regels krijgt iedereen volledige vrijheid. Ik zeg niet wat voor foto’s je moet maken of welke tekst je moet schrijven. De enige richtlijn is: op die dag en op die plek maak je je beelden. Dus niet de volgende dag teruggaan om iets “beter” vast te leggen. De kracht zit in het ontwerpen van regels die je nauwelijks merkt, maar die zorgen voor een open structuur waarbinnen iedereen zijn eigen auteurschap volledig kan uitleven.’