Het niet neutrale en niet politieke museum – over de worsteling van musea met het huidige maatschappelijke debat
2024 zal toch niet het jaar van de banaan worden? Verkocht voor een megabedrag eind november, als was het de wraak van het kapitaal op het ideaal. Ik ervoer de in de media enorm gehypete verkoop van het werk van Maurizio Cattelan aan een cryptospeculant als een opgestoken middelvinger naar al die culturele activisten die zich een jaar lang druk maakten om de genocide in Gaza.
Het mediacircus rondom de verkoop past in een bredere beweging die je op meer fronten in de kunstwereld ziet: weg van de politieke controverse naar veiliger artistiek terrein, dat van kunst als geld. Enkele weken geleden werd er in het Stedelijk Museum in Amsterdam gediscussieerd over ‘het (a)politieke museum’. Het debat was een reactie van het Stedelijk op de alom ervaren teleurstelling over de lafhartige houding van de Nederlandse musea ten aanzien van Gaza. Ze zwegen, toen afgelopen jaar activisten enkele keren aan de deur rammelden. Ook het Stedelijk gaf niet thuis, toen activisten zich meldden.
Op zich valt het te prijzen dat het Stedelijk nu wel het publieke debat erover opzoekt, maar het kwam, zoals een van de sprekers zei, ook over als een poging tot het oppoetsen van het geschonden blazoen. Opvallendste afwezigen onder de sprekers waren overigens de activisten, die kennelijk hadden geweigerd zich hiervoor te lenen, of niet waren uitgenodigd.
De kwestie die voorlag leeft al het hele jaar, niet alleen onder de musea en niet alleen in Nederland, maar bij alle kunstinstellingen in de wereld: moet het kunstinstituut zich mengen in het maatschappelijke debat, nu de verhoudingen op scherp staan, of kan het zich beter afzijdig houden, de politiek aan de politiek overlaten? Het antwoord van Wolfs verbaasde mij wel. Hij gaf aan spijt te hebben van eerdere politieke stellingnames die hij in het Stedelijk heeft toegestaan, zoals het ‘hijsen’ van een Oekraïense vlag bij een nationaal protest, kort na de Russische inval, en de betrokkenheid van het museum bij acties op social media rond Black Lives Matter. Hij zou dat niet meer doen, zei hij, want ‘een museum is geen politieke partij’.
Dat klonk wel heel voorzichtig uit de mond van de directeur van een museum dat jarenlang werd geroemd om zijn progressieve agenda, dat voorop liep in de diversiviteitsdiscussie en afgelopen jaren had vastgelegd dat van alle aankopen de helft van zwarte makers en makers van kleur moest zijn. Wolfs wond er die middag geen doekjes om: zijn keuze om het museum minder uitgesproken politiek te maken was financieel gemotiveerd. Radicale standpunten liggen slecht bij de financiers van het museum. En het is zijn primaire taak te zorgen dat het museum over tien jaar nog bestaat.
Ik moest denken aan Laura Raicovich, die in 2017 als directeur van het Queens Museum in New York weigerde een jubileumbijeenkomst voor het zeventigjarige bestaan van Israël te houden vanwege de houding van het land tegenover Palestina. Onder druk van hogerhand stemde ze er vervolgens toch mee in, om niet lang daarna alsnog het veld te ruimen, na aanhoudende discussies over haar activistische museumbeleid. Raicovich werd verweten dat het museum onder haar beleid te partijdig was en onvoldoende open stond voor mensen van diverse gezindten en politieke signatuur.
Sinds haar vertrek blijft Raicovich ervan overtuigd dat het museum een politieke ruimte is die bol staat van belangen. Dat moet je niet verbloemen, daar moet je gebruik van maken, door eigen keuzes te maken, bijvoorbeeld door op te komen voor de sociale groepen die zich onvoldoende gerepresenteerd weten in de samenleving, precies zoals het Stedelijk in de afgelopen jaren deed. Raicovich schreef er een boek over, gaf talloze lezingen en werkte een jaar met Jeanne van Heeswijk aan het zeer invloedrijke, internationaal geprezen programma Trainings for the Not-Yet (2020) in BAK Utrecht.
Er waait een andere wind in Nederland, niet alleen in de politiek, dat is wel duidelijk. Ook de cultuur is er gevoelig voor en beweegt mee
Er waait een andere wind in Nederland, niet alleen in de politiek, dat is wel duidelijk. Ook de cultuur is er gevoelig voor en beweegt mee, weg van de activistische agenda van de afgelopen jaren. Zou het toeval zijn dat BAK in het jaar dat het Stedelijk zijn ideologische veren lijkt af te schudden, al zijn subsidie kwijtraakt en nog moet zien hoe te overleven?
Tijdens de middag in het Stedelijk vroeg de moderator aan het publiek wie vond dat het museum niet-neutraal was. Iedereen stak zijn hand op. Op de vraag of het museum politiek was staken aanzienlijk minder aanwezigen de hand op. Niet neutraal en niet politiek. Wat het museum dan wel is, werd die middag niet opgehelderd. In ieder geval geen revolutionair. Dat heeft 2024 wel duidelijk gemaakt.
Dit artikel is gepubliceerd als redactioneel in Metropolis M Nummer 6 2024 – Regeneratie & Nieuwe collectie – aanwinsten van 28 musea
Domeniek Ruyters
is hoofdredacteur van Metropolis M
