metropolis m

Kukama onderzoekt in haar doorlopende project the history book for those who absolutely need to be remembered (2015 – heden) andere modes van geschiedschrijving en herinneren die niet enkel bestendigd zijn met inkt en papier. Haar presentatie bij Melly bestaat uit een reeks collectieve, site-specific performances en sonische installaties, neergezet als Chapters uit een niet-tastbaar boek. Het boek, dat bewust twee Chapters mist en niet alfabetisch, noch chronologisch geordend is, gaat in tegen in steen gebeitelde meta-verhalen die claimen permanent, objectief en lineair te zijn en vaak de adem en stem stelen van mensen in de marges. Door die gemarginaliseerde verhalen adem in te blazen, heroverweegt Kukama hoe we historische teksten schrijven, kennis reproduceren en herinneren. 

Een andere keramische luidspreker, Chapter C: The Genealogy of Pain (revisited) (2016-2024), is daar een treffend voorbeeld van. Door de luidspreker klinken tellende stemmen. De getallen die elkaar ritmisch opvolgen verwijzen naar het aantal jaren sinds de koloniale bezetting in Brazilië, terwijl een Braziliaanse mede-performer in het Portugees meetelt. Onlangs is de stem van een Palestijnse kunstenaar en student toegevoegd, die de jaren telt vanaf het moment dat de Britten Palestina koloniseerden. Het tellen is staccato; de stille tussenpozen zijn luid, als uitdovende ademhalingen van lichamen in een wurggreep. Elk opeenvolgend jaartal bevraagt impliciet wie toegang heeft tot lucht, welke verhalen we van zuurstof voorzien, en welke ademloos vergeten worden zodra de publieke verontwaardiging neerdaalt.

In een andere ruimte worden videowerken getoond die proberen anders met de geschiedenis om te gaan. Kukama benadert video als een methode om levende en ademende lichamen een eigen historisch verhaal te laten markeren . Dat zie je vooral terug in The Swing (after after Fragonard) (2009), een performance die plaatsvond op de Kwa Mai-Mai-markt in het oosten van het centrum van Johannesburg. De markt voor muthi, ofwel kruidenmedicijnen, staat ook bekend als Ezinyangeni (vertaald als ‘de plek voor genezers’) en omvat een kook- en eetgedeelte; een shisanyama waar gegrild vlees wordt bereid voor voornamelijk mini-buschauffeurs en mensen die wonen en werken in de ‘tweede economie’ van het oosten van het centrum van Johannesburg. In de buurt rondom de markt werd een vrouw door buschauffeurs aangevallen omdat ‘haar rok te kort zou zijn geweest’. In de performance, die van bovenaf gedocumenteerd is, schommelt Kukama vanaf een hoge brug boven deze markt. 

The Swing (after after Fragonard) verwijst naar De Schommel (1767) van Jean-Honoré Fragonard. De verdubbeling van ‘after’ in de titel verwijst tevens naar Yinka Shonibare’s sculpturale installatie De Schommel (Naar Fragonard) uit 2001. Op de achtergrond van de video hoor je Setswana (een Bantoetaal die voornamelijk in Zuid Afrika wordt gesproken)-spreekwoorden, kreten van omstanders, en onbegrijpelijke Franse fluisteringen over elkaar heen. Dit klanklandschap vormt een onderbreking in de bestaande (kunst)geschiedenis, en tegelijk een kritiek op de sociaaleconomische klimaat in het hedendaagse Johannesburg. 

In de (re)productie van kennis en historie lijkt Kukama adem niet alleen als materiaal, maar ook als methode aan te nemen. Kukama ademt historische vertellingen in, analyseert en metaboliseert de informatie, transformeert hun moleculaire structuur en herschikt hun componenten door eigen werk zoals The Swing (after after Fragonard) uit te ademen. Daarmee verwerpt Kukama het idee van enkelvoudig auteurschap. Als ademend wezen is ook zij onderdeel van de meervoudigheid van de geschiedenis. In de zaaltekst spreekt Kukama dan ook over geschiedenis — niet als een volledig en permanent bolwerk — maar als een levend en ademend lichaam. 

Het lichamelijke effect dat de algehele tentoonstelling op mij heeft, vraagt mij om mee te ademen met vergeten en gemarginaliseerde verhalen. Dat is dan ook het moment dat het tekstfragment Ga(s)p (2008) van M. NourbeSe Philip dat bij de ingang hangt, op zijn plaats valt. ‘We all begin life because someone once breathed for us. Until we breathe for ourselves. Someone breathes for us. Everyone has had someone — a woman — breathe for them,’ luidt een deel van het fragment. Wat betekent het om voor of met iemand mee te ademen? Philip gebruikt in haar gedichten witregels en lange pozen tussen woorden en zinnen. Deze refereren naar de ga(s)ps: de zuchten naar adem en de ontzegging van lucht, die zich hebben vertaald naar de verwijdering van verhalen, asterisken en gaten in de geschiedenis. Het is dan ook een krachtig gegeven dat Kukama adem beschouwt als een sonisch materiaal en vocabulaire, waaruit verhalen voortvloeien over verzet en overleving. 

I Breathe, You Breathe van donna Kukama laat je mee-ademen, maar samen ademen betekent zelden op dezelfde manier. Want ‘tranen, geschreeuw en 80% Zwarte Woede’ die Kukama als materialen gebruikt, stammen uit de ontzegging van bestaan en herinnerd worden, waar menig bezoeker niet aan onderworpen is (geweest). Dominante figuren en verhalen bepalen welk lichaam ademsteun zal krijgen om zich uit te spreken, welke verhalen gereanimeerd worden uit de hoeken van de archieven, en welke geschiedenissen we van zuurstof blijven voorzien. De ademloosheid of het zuurstofgebrek ontvouwt zich op politiek, sociaal en lichamelijk niveau: blokkades waar menig mens niet doorheen hoeft te ademen. In de tentoonstelling zijn het dan ook de (documentatie van) performances, sonische installaties en onstoffelijke materialen die meeste impact maken, omdat ze ons lichamelijk verstrengelen met het circadiaans ritme van Kukama’s oeuvre.