metropolis m

It’s not a Joke is een tentoonstelling waarin de lach wordt gezocht in een poging om, zoals het museum schrijft ‘beladen onderwerpen bespreekbaar te maken, te relativeren en te verwerken’. Het is niet dat er nu zoveel te lachen valt; de geselecteerde kunst poogt vooral met satire en absurdisme de toeschouwer te confronteren met zijn vooroordelen en opinies en thema’s als ‘genderongelijkheid, machtsmisbruik en onze omgang met de aarde’ eens wat luchtiger aan te kaarten.

Er doen in Venlo opvallend veel grote namen mee: Yael Bartana, Salim Bayri, Sarah Lucas, Ryan Gander en Nora Turato. De laatste opent de tentoonstelling met een wandhoge cynische uithaal naar de online cultuur waar ze zelf het kind van is. In grote koeienletters staat ‘authenticity haha’ de pretentie weg te lachen dat we uniek zijn, hoe vaak we dat ook van onszelf denken. In deze museale omgeving kun je er ook een sneer inzien naar de kunst van al die kunstenaars die zichzelf en hun werk iets te serieus nemen.

Turato zet de toon in een tentoonstelling waarin alle kunstenaars zich bedreven tonen in het spel met het citaat, de aangepaste overname met een vette knipoog en het gekantelde cliché. De hele trukendoos wordt opengetrokken, door Tala Madani bijvoorbeeld, die hier eens geen schilderijen toont maar stop-motion animaties die refereren aan Iraanse cartoons. Madani gebruikt die rijke traditie uit haar geboorteland om de aanval te openen op zowel de vrouw, als de moeder, als de man. Geen van hen komt er al te best af in films waar Madani met zichtbaar plezier helemaal losgaat en elke vorm van beschaving verdwenen lijkt.

Madani zet de vrouw neer als een letterlijke strontveeg met een strontleven, waarin ze geacht wordt het huis te poetsen, maar het, de strontveeg die ze is, enkel alles met meer stront besmeurt. Het is om moedeloos van te worden, wat ze dan ook is.

De strontveeg staat in Madani’s schilderkunst bekend als Shit Mom die, kunnen we wel zeggen, langzamerhand een iconische figuur geworden is haar oeuvre (ze figureert momenteel ook in een schilderij in de tentoonstelling Good Mom Bad Mom in het Centraal Museum). Shit mom krijgt in Venlo gezelschap van de klootzak, mannen om tegelijk uit te lachen en te haten. Hilarisch is een video waarin zo’n sukkel via een roltrap naar boven gaat maar daar elke keer weer vanaf gegooid wordt door een stelletje hooligans. Het weerhoudt hem niet weer de trap op te gaan tot er geen ledemaat meer aan de romp zit. Het is Tom & Jerry op z’n gewelddadigst maar dan mét bloed, en met een sociaalmaatschappelijke ondertoon die te denken geeft over de verveeld agressieve samenleving die zich hierin begeeft.

Nog zo’n sukkel kom je tegen in een video van Ghita Skali, die het verhaal vertelt van een man en zijn tulpenliefde, die op zoek gaat naar een gietertje voor zijn bloemen maar er in de hele stad geen een kan vinden. De gieters blijken massaal opgekocht door stadsgenoten die afkomstig zijn uit culturen waarin het gebruikelijk is je kont na het poepen met water te reinigen in plaats van met papier. Het leidt tot een mild ironisch portret waarin een witte wijsneus – hij is rondleider op de bloemenmarkt – het witte racistische vooroordeel personifieert ten opzichte van andere culturen, zoals in dit geval de witte eigendunk ten aanzien van hygiène.

Skali gebruikt een soms wat vileine verteltrant om je te laten ervaren hoe diverse partijen culturele verschillen graag uitvergroten, terwijl je ze beter weg kunt lachen. De klungelige tulpenman die na veel omzwervingen een gietertje gevonden heeft, toont zich ook bereid het eens te gaan proberen op de wc. Wat nog geen eenvoudige opgave blijkt te zijn.

Het beste werk in de expositie is voor mij dat van Yael Bartana, die de film Two Minutes to Midnight (2021) presenteert die zich afspeelt in de Peace Room, een variant op de War Room uit Dr Strangelove van Stanley Kubrick. Aan de ronde tafel van Bartana zitten alleen maar vrouwen, die ook in werkelijkheid topadviseurs en topdiplomaten zijn. Ze spelen hier zichzelf terwijl ze een kabinet dat uit alleen maar vrouwen bestaat moeten adviseren hoe om te gaan met de wapenwedloop van de grillige autocraat Twittler, in wie iedereen een mengeling van Trump en Hitler herkent. Al tweetend en intimiderend probeert Twittler de wereld te regeren.

Het levert een fascinerend gesprek op, met mooie observaties en vele geestige momenten. De centrale vraag is of een vrouwenregering moet meegaan in de wapenwedloop of de dreigingen anders benadert, met elkaar in plaats van tegen elkaar, zoals een van de vrouwen zegt.

Hoe langer de film duurt, hoe ingewikkelder de discussie en hoe complexer de kwesties die aangekaart worden. De meningen zijn verdeeld in de spannend gemonteerde live-discussie. Maar de vrouwen blijven vriendelijk met elkaar omgaan vol respect en soms met humor. Het valt niet mee om tot overeenstemming te komen, ook vanwege tegenstrijdige adviezen, waarna de president (ook een vrouw uiteraard) de knoop doorhakt.

Als ik deze vermakelijke maar ook relevante tentoonstelling verlaat moet ik denken aan Adrienne Maree Brown, die in het boek Pleasure Activism strijdbaar schrijft: ‘Ik onderschrijf geen politiek van reductie. Ik zie misschien de humor in van stereotypen, maar ik leef mijn leven en mijn verlangens niet door de lens of beperking van andermans constructie van macht, identiteit of suprematie.’ Voor Brown is plezier de sleutel tot de bevrijding van systemische onderdrukking. Je moet je verbeelding de vrije loop laten zegt ze, die ‘seks en erotiek omvat’, maar ook ‘drugs, mode, humor, passie, verbinding, lezen, koken en/of eten, muziek en andere kunsten, en nog veel meer’.

Het passeert allemaal op deze tentoonstelling, in werken die het gelijk van Brown alleen maar lijken te bewijzen. Misschien moeten de politici die nu aan een ongetwijfeld weer verbeten verkiezingscampagne beginnen, eens bij Van Bommel Van Dam langsgaan, om te zien hoeveel meer je met wat zelfrelativering bereikt.