metropolis m

Naast het bewegend beeld is geluid, in verschillende vormen, een krachtig element in de tentoonstelling. In Untitled (Zimbabwean Queen of Rave) uit 2005 kiest de Zimbabwaanse kunstenaar Dan Halter de bekende jaren negentig hit Everybody’s Free (To Feel Good) van zijn landgenoot Rozalla als soundtrack voor zijn videowerk. In een kleine zaal wisselen archiefbeelden van dansende menigtes elkaar af. Zwarte mensen in demonstraties tegen het apartheidsregime in Zuid-Afrika contrasteren met beelden van dansende witte mensen tijdens raves in Europese steden. Muziek en dans vormen een verbindende factor van verzet tijdens protestacties in Zuid-Afrika. Tegelijkertijd, zijn het in Europa uitingen van een subcultuur en rave-idealen die in het teken staan van vrede, liefde en respect. De kijker wordt geconfronteerd met deze culturele kloof: dansen voor basisrechten versus dansen in extase.

In A Sod State (2021) richt een pop zich tot het publiek en waarschuwt voor de fragiliteit van politieke regimes: ‘everything can collapse’. Tegelijkertijd, ziet hij er ook een kans in: uit instorting kan vrijheid ontstaan. Eoghan Ryan (IE) beschouwt de maatschappij in grote mate als toeschouwer die passief beelden consumeert via televisie en andere mediakanalen vanuit onze huiskamer. In zijn video-installatie schetst hij een beeld van The Troubles eind jaren zestig in Noord-Ierland en hoe dit nog steeds zichtbaar is in de maatschappij. We zien archiefbeelden van verdeelde religieuze toespraken wisselen met recente scènes van groepen die geweld gebruiken en stenen naar politieauto’s gooien. Ryan toont hoe macht wordt gecommuniceerd en vaak gemanipuleerd door de media. In een samengestelde montage — waarin religie, politiek, privé en publiek, verleden en heden met elkaar verweven zijn — gebruikt hij de bekende nummers Sympathy for the Devil van The Rolling Stones en Sail Away van Enya om zijn boodschap te versterken, vaak met een ironische ondertoon. Ik verlaat de zaal met de vraag: zijn we niet allemaal, in zekere mate, medeplichtig aan een systeem dat ons tegen elkaar uitspeelt?

Verderop, in een zaal met drie kleine schermen, gaat mijn aandacht naar links, waar ik op een scherm een grote groep gemaskerde mensen zie rondlopen door verlaten gebouwen en op straat tussen roze rookwolken. Ik pak een koptelefoon en luister on repeat naar Aled (2024), een Franse raptrack die over het leven van onzichtbare mensen vertelt: ‘j’ai passé la journée à trotter’ (‘ik heb de hele dag gelopen’). Met mijn ogen volg ik de ‘onzichtbaren’. Later lees ik in de tentoonstellingstekst dat deze videoclip van Cômme Lart met AI werden gemaakt, en dat ‘Aled’ achterstevoren ‘dela’ is — een woord uit de Franse straattaal dat ‘ik ben hulpeloos’ betekent en het gevoel van wanhoop dat ik kreeg, bevestigt.

Net zoals geluid, speelt kleur, of het ontbreken daarvan, een belangrijke rol in elk videowerk. Witnessing Gezi (2013) van Emin Özmen (TR) is een documentaire geïnspireerd op de film noir uit de jaren veertig, maar in plaats van fictie gebruikt hij waargebeurde beelden. Het werk gaat over de Gezipark-protesten van 2013 in Turkije, die begonnen als een kleine demonstratie tegen een project in het park in Istanbul en zich snel ontwikkelden tot een massaal protest tegen het autoritaire regime van de toen premier Erdoğan. Deze protesten eindigden in gewelddadige politieacties, met arrestaties, doden en gewonden tot gevolg. In zijn documentaire belicht Özmen op een onpartijdige, gedetailleerde en zorgvuldige manier de beleving van beide zijden — zowel activisten als politie. Met zijn camera toont hij hoe zij hun dag doorbrengen: naast rustige demonstranten in het park, zien we politieagenten slapen op de stoep. Özmens journalistieke aanpak maakt indruk doordat hij niet probeert het geweld te verklaren of te rechtvaardigen, maar om empathie vraagt en ruimte biedt voor een menselijke blik op conflict.

Voor deze tentoonstelling koos Bart van den Boom, oprichter van Viewmaster Projects die grootschalige videokunsttentoonstellingen organiseert die inspelen op actuele maatschappelijke vraagstukken en de hedendaagse beeldcultuur, een bijzondere locatie. De keuze viel op de bovenste twee verdiepingen van het monumentale pand van het voormalige Stercollege in het centrum, dat nu deels leeg staat en eigendom is van de Faculty Arts & Social Sciences (FASoS). Eerder dit jaar verbleven hier pro-Palestijnse studenten als protest tegen de samenwerkingen tussen de Universiteit Maastricht en Israël. De oude klaslokalen zijn omgevormd tot filmzalen. Nu zijn er zwarte pijlen op de vloer en muren geplakt om bezoekers de weg te wijzen, maar zoals in het echte leven mis je soms een afslag — en dat is prima.

De tentoonstelling biedt een breed spectrum aan informatie en perspectieven; allemaal relevant en indrukwekkend, maar te veel om in één middag allemaal tot je te nemen. Hier heeft de organisatie echter ook rekening mee gehouden. Bezoekers die niet alles hebben kunnen zien krijgen een sticker die ze de mogelijkheid geeft om terug te komen. Een gebaar dat de tentoonstelling verlengt en uitnodigt voor meer diepgang en reflectie.

De tentoonstelling doet bovendien ook recht aan de onderwijsfunctie van het gebouw. Elke van de vierentwintig videowerken neemt de kijker mee naar een specifieke demonstratie ergens in de wereld en laat zien hoe kunst protest kan onderzoeken en weergeven. Door verschillende invalshoeken krijgt de bezoeker handvatten om huidige problemen vanuit een bredere lens te bekijken. Daarbij geven de tentoonstellingsteksten precies genoeg informatie om elk videowerk in context te plaatsen. Protest informeert, confronteert en herinnert ons eraan dat demonstreren een fundamenteel maatschappelijk recht is. Dat moeten we koesteren, met kunst als belangrijk middel om die boodschap over te brengen.