Weten dat we niet-weten – in gesprek met Alicja Kwade
Vandaag opent in Museum M in Leuven de tentoonstelling Dusty Die, de eerste Belgische solotentoonstelling van Alicja Kwade. Ive Stevenheydens gaat met haar in gesprek over toeval, tijd, stof en twijfel als enige zekerheid.
Alicja Kwade (°1979, Katowice, woont en werkt in Berlijn) peilt met Dusty Die naar de fundamenten waarop we onze realiteit bouwen. Materie, tijd en perceptie zijn in haar werk geen absolute gegevens maar veranderlijke en vaak wankele constructen. In zeven zalen van M Leuven ontvouwt zich een parcours van installaties, sculpturen en video’s. Kwade confronteert de bezoeker met dobbelstenen die eindeloos rollen, spiegels die objecten doen verdwijnen en een blauw geverfde kamer waarin een steen letterlijk tot stof is vermalen. Haar werk brengt geen eenduidige boodschap maar zet twijfel in scène – of dat nu over tijd, zwaartekracht of een stoel is.
Ives Stevenheydens
De titel van de tentoonstelling, Dusty Die, roept begrippen op als vergankelijkheid en toeval. In de begeleidende tekst wordt dat kort uitgelegd, maar ik ben benieuwd hoe jij dat zelf ziet.
Alicja Kwade
‘Titels hoeven niet alles te vertellen. Ze mogen dubbelzinnig zijn: je krijgt een idee, maar nog niet het hele plaatje. In Dusty Die zit het woord “die”, hetgeen enerzijds naar verven verwijst en anderzijds ook als “to die” klinkt, sterven. Hier draait het om het eerste: een dobbelsteen, een die, beweegt, rolt, iets wat met toeval te maken heeft. Daartegenover staat “dusty” stoffig. Dat is net iets wat stilstaat, iets dat zich ophoopt dankzij stilstand. De tegenstelling van beweging versus stilstand vind ik interessant. De dobbelsteen komt overigens ook letterlijk terug in de tentoonstelling. Het eerste werk dat je tegenkomt, de video In Ewig den Zufall betrachtend uit 2014 (‘In eeuwigheid het toeval beschouwend’) toont dobbelstenen die oneindig lijken door te rollen. Het werk bestaat in het moment: je ziet geen begin of einde, geen uitkomst, alleen voortdurende beweging. Wat mij bezighoudt in deze tentoonstelling is het spanningsveld tussen wat gegeven is en wat gemaakt wordt, tussen toeval en noodzakelijkheid. We bevinden ons als mens in een situatie waarin we niet weten waar we vandaan komen of waar het heen gaat. En misschien hoeven we dat ook niet te weten.’
Ive Stevenheydens
‘Het onbekende is geen grens, maar een beginpunt’, lees ik in de tentoonstellingstekst. Je nodigt de kijker uit om anders naar de wereld te kijken en ons begrip ervan te bevragen. Je vertaalt ideeën over tijd, verandering, toeval en zwaartekracht in werk dat deze systemen uitdaagt. Kun je daar wat meer over zeggen?
Alicja Kwade
‘Als kunstenaar blijf ik het moeilijk vinden om precies te verwoorden waar mijn werk over gaat, omdat het voortkomt uit allerlei zaken – ook persoonlijke gebeurtenissen. Mijn werk gaat niet over zwaartekracht of tijd in wetenschappelijke zin. Als mens probeer ik iets te begrijpen van de vreemde situatie waarin we verkeren. Waarom geloof ik dat ik met jou spreek? Welke zintuigen geven mij dat gevoel? Waarom denk ik dat ik me hier en nu bevind, en niet ergens anders? Mijn werk komt voort uit die zoektocht. We willen allemaal begrijpen waar we zijn, waarom we zijn, en hoe dat in elkaar steekt. Wetenschap zoekt daar verklaringen voor. De mens is een vrij ironisch wezen: we bouwen systemen, hiërarchieën, beschavingen… En toch lopen we een beetje verloren. Dat is wat ik probeer te vatten in mijn werk: de structuren die we optrekken, en de vraag wie bepaalt wat die structuren zijn en waarom we ze aannemen.’
Ive Stevenheydens
‘Onze hersenen zijn te klein om antwoorden te bevatten, maar groot genoeg om de vragen te stellen’, zeg je in een online video [1]. Wat betekent dat voor jou als kunstenaar? Is het een inspiratiebron, een beperking, of biedt het misschien net vrijheid?
Alicja Kwade
‘Het betekent wellicht hetzelfde voor mij als voor ieder ander mens. Als kunstenaar heb ik het geluk dat ik mijn manier van denken tastbaar kan maken. Ik kan het laten zien. Kunst maken is geen keuze, eerder een drang. Soms zelfs bijna verslavend. Die houding leidt tot twijfel, tot het bevragen van zekerheden. Bijvoorbeeld: ik geloof niet eens dat deze tafel er écht is. En dat bedoel ik niet metafysisch of zweverig, maar vrij letterlijk: een tafel bestaat voor 99,9% uit leegte. Waarom geloof ik dan toch dat hij “bestaat”? Waarom accepteer ik dat? Deze twijfel is fundamenteel voor mijn werk. En ik denk dat we, buiten een aantal basisafspraken – zoals elkaar geen kwaad aandoen – eigenlijk in heel veel dingen geen absolute waarheid zouden moeten aannemen. Veel van wat we geloven zijn sociaal-politieke constructen. Mijn houding is er dan ook geen van niet-weten, maar van wel-weten dat ik niet weet. Dat is beter dan vasthouden aan “zekerheden” die misschien helemaal geen fundament hebben.’
Ive Stevenheydens
Deze tentoonstelling is onderdeel van het 600-jarig jubileum van de Leuvense universiteit dat vaart onder te titel The Poetics of Not Knowing. De relatie tussen jouw werk en dat thema lijkt me helder.
Alicja Kwade
‘Daarom ben ik natuurlijk uitgenodigd. De idee van het niet-weten sluit nauw aan bij mijn praktijk en curator Eva Wittocx (bijgestaan door Ralph Collier, red) zag dat helder.’
Ive Stevenheydens
Je gebruikt in je werk vaak natuurlijke materialen zoals gesteenten of fossiel hout, maar ook veelvuldig glas, spiegels en metaal. Wanneer kies je ervoor een materiaal te bewerken, en wanneer laat je het onaangetast?
Alicja Kwade
‘Soms “noodzaakt” een materiaal om onaangeroerd te blijven. Wanneer ik bijvoorbeeld een steen gebruik, wil ik dat die ook duidelijk herkenbaar blijft als steen. Niet als metafoor, maar gewoon als wat het is. Spiegels zijn voor mij lastig. Ik houd er eigenlijk niet van. Ze zijn zo verleidelijk. Mensen kijken graag naar zichzelf. Ik zet spiegels in om verwarring te zaaien, om objecten te laten versmelten, zodat je niet meer zeker weet wat echt is en wat reflectie. Daarmee stel ik vragen zoals waar begint het ene object en eindigt het andere?’
In de Renaissance speelt het pigment lapis lazuli een grote rol. Het werd vooral gebruikt voor Maria’s gewaad, vanwege haar heilige status en schaarste van het blauw
Ive Stevenheydens
Een nieuw werk is Blue Days Dust, een massief stuk lapis lazuli van meer dan 2000 kilo geplaatst in een blauwe ruimte. Wat betekent dat materiaal voor jou, zeker in de context van dit museum?
Alicja Kwade
‘Een bevriende steenhouwer stuurde me een foto van een enorm stuk lapis lazuli dat al veertig jaar in een opslagruimte lag. Zulke grote blokken worden tegenwoordig zelden gewonnen. Dit museum heeft een indrukwekkende collectie middeleeuwse kunst. In de Renaissance speelt het pigment lapis lazuli daarin een grote rol. Het werd vooral gebruikt voor Maria’s gewaad, vanwege haar heilige status en schaarste van het blauw. Blue Days Dust speelt met die geschiedenis, maar ook met de grenzen tussen schilderkunst en sculptuur. In mijn werk blijft de steen onaangeraakt als een objet trouvé. En tegelijkertijd is de kamer ermee geschilderd. Letterlijk: ik heb een stuk van de steen laten malen tot pigment en dat op de muren aangebracht. Zo ontstaat een wisselwerking tussen vast en vloeibaar, natuurlijk en gemaakt.’
Ive Stevenheydens
Voor het Stadspark maakte je het permanente buitenwerk Carriers (2025), een kring van stoelen die een rotsblok ondersteunen. Wat is het beeld/ concept/ metafoor van het rotsblok en van de stoel, zaken die regelmatig in je werk terugkomen?
Alicja Kwade
‘Voor Carriers heb ik stoelen gebruikt afkomstig uit universitaire kantoren en laboratoria: stoelen waarop decennialang is gedacht, gesproken en gewerkt. Ze dragen nu zware stenen, als metaforen voor het gewicht van kennis, verantwoordelijkheid, of misschien gewoon voor “het bestaan”. De stoel is voor mij een object dat het menselijke weerspiegelt: hij is gemaakt voor samenzijn, luisteren, eten, denken. Een stoel bespeelt een breed spectrum: het kan een troon zijn of een toilet. De steen daarbovenop staat vaak voor de last die we met ons meedragen. En soms werpen we die van ons af, of dragen we hem samen.’
Ive Stevenheydens
Wat verwacht je van de toeschouwer, passant of het publiek?
Alicja Kwade
‘Ik heb nooit verwachtingen naar het publiek toe. Wat mij blij zou maken, is als ik iemand kan laten twijfelen. Twijfel over zichzelf, over de situatie waarin die zich bevindt, over wat als ‘gegeven’ wordt beschouwd. Ik vind echt dat we onszelf niet al te serieus moeten nemen. Maar het is zoveel gezonder om wat meer om onszelf te lachen, in plaats van ons te verheffen boven anderen. Een tentoonstelling maken is voor mij een beetje als het componeren van een muziekstuk. Je hebt verschillende elementen, een begin, een midden, een einde. In plaats van een zittend publiek leid je mensen door een ruimte. En het mooiste wat kan gebeuren, is dat ze een beetje “verdwalen”. In de ruimte, in het werk. En misschien ook in zichzelf.’
Ive Stevenheydens
Wetenschapsfilosoof Sylvia Wenmackers vergelijkt in haar essay bij de tentoonstelling je werk met wetenschappelijke modellen. Kun je je in dat idee vinden?
Alicja Kwade
‘Ik had het geluk met haar te spreken. Ze is een bijzondere vrouw, met een indrukwekkende kennis van de wetenschapsgeschiedenis. Wat mij interesseert in haar benadering, is hoe wetenschap complexe dingen vaak versimpelt om ze zichtbaar te maken. Dat kun je een vorm van abstractie noemen. En daar raakt het aan kunst: ook wij kunstenaars abstraheren. Vanuit een totaal andere motivatie en met het grote voordeel dat we niks hoeven te bewijzen. Kunst hoeft niets te verklaren. Het is eerder een gevoel, een soort destillaat van een ervaring, een gedachte.’
Een tentoonstelling maken is voor mij een beetje als het componeren van een muziekstuk
Ive Stevenheydens
Wat ik persoonlijk sterk vind aan je werk, is dat het over serieuze en complexe thema’s gaat, maar toch toegankelijk blijft. Hoe bewaar je die balans?
Alicja Kwade
‘In alle eerlijkheid: ik denk daar niet actief over na. Ik probeer geen balans te zoeken. Ik maak gewoon wat ik wil maken. En ik ben beeldend kunstenaar, dus het eindresultaat moet iets visueels zijn. Iets dat je ziet, en hopelijk ook voelt. Ik wil ook mooie dingen maken. En de gelaagdheid hoeft niet door iedereen doorgrond te worden. Je mag het werk ook gewoon mooi vinden, of lelijk, of verwarrend. Als kunst een emotie oproept is ze waardevol. Cultuur is het enige wat we als mensheid achterlaten. Dat is het unieke aan de mens: we maken dingen, zelfs als ze “nutteloos” lijken. En kunst is misschien wel de meest pure expressie van die behoefte. Daarom vind ik het ook belangrijk dat mensen zich verbonden kunnen voelen met wat ik maak.’
Ive Stevenheydens
Je bent de laatste jaren erg bezig. In Nederland was er in 2024 nog je solotentoonstelling in Voorlinden, maar ook in Hong Kong, New York en Los Angeles was je recent actief. Hoe ervaar je die drukte?
Alicja Kwade
‘Ik ben inmiddels een veertiger en heb geaccepteerd dat mijn brein zich niet concentreren op één ding tegelijk kan concentreren. Ik heb juist veel verschillende projecten tegelijk nodig om tot goede ideeën te komen. Dat klinkt chaotisch, maar het geeft me juist energie – een soort creatieve adrenaline. En ik besef dat ik bevoorrecht ben dat ik zoveel projecten mag doen. Natuurlijk kan ik dat alleen doen dankzij mijn team – we zijn met zo’n vijftig mensen in totaal. Zonder hen zou het onmogelijk zijn om dit tempo vol te houden.’
(1) Alicja Kwade Time, Space and Gravity, Louisiana Museum of Modern Art, Humlebæk, 2018. https://www.youtube.com/watch?v=jCr5rV2Mbno
Alicja Kwade – Dusty Die, tot 22 februari in M, Leuven
Ive Stevenheydens
is schrijver, curator, deejay en dramaturg
