metropolis m

Het dertiende-eeuwse Groot Begijnhof, doorgaans een stille enclave, is tijdelijk ontdaan van zijn vertrouwde rust. Opengebroken kasseien en blootgelegde leidingen als onderdeel van nutswerken dringen zich op tussen eeuwenoud erfgoed en vormen zo een ontregelde scène. Juist in die tijdelijke kwetsbaarheid nestelt Clara Spilliaert haar bronzen reliëfs in vier waterputten. Elk werk toont een anatomische doorsnede, van huid tot bloedvat, en herinnert aan een medische traditie die zich lang richtte op een standaardlichaam, doorgaans dat van een witte man. Wie daarvan afweek, werd vaak pas laat gehoord, doordat er geen gehoor werd gegeven aan de symptomen van vrouwen en mensen van kleur.

Spilliaert weeft de meidoorn, in de volksmond ‘hartekruid’ genoemd vanwege vermeende helende krachten, in dit narratief. In het midden van elke put waakt een vogel over de stilte, als een levend hart. Tijdens haar solotentoonstelling in Kunsthal Gent vorig jaar keerde de vogel ook terug als herhaald motief, onder meer als broednest gevormd uit duivenpinnen. Listen Well(2025) echoot diezelfde fragiliteit.

Op geen enkel moment wordt And So, Change Comes in Waves een viering van triomfen of successen waaraan wetenschap en kennis voorafgingen. Integendeel: kunstwerken reageren expliciet op het gebrek eraan. Alicja Kwade balanceert met Carriers (2025) een rotsblok, symbool voor ontbrekende wetenschappelijke inzichten, op kopieën van stoelen uit KU Leuven-gebouwen.

Dichter en mensenrechtenjurist Yousra Benfquih stelt de vraag of onze kennis werkelijk zo universeel en neutraal is als vaak wordt beweerd. In het gedicht In de slagschaduw van de verlichting (2025), dat verscholen machtsverhoudingen aankaart, klinkt actueel, door een verwachtingspatroon dat om de zoveel tijd wordt aangehaald als hetgeen waarmee het westen zich van anderen wil onderscheiden. Menig politieke theorie samengevat: de progressieve beginselen, die zouden in gevaar zijn. Dat de verlichting mensen net de vrijheid gaf hun leven op eigen wijze in te richten, wordt daarbij graag vergeten. Benfquih geeft met één zin, of een fragment ervan, een subtiele boodschap: ‘Je kunt in die schaduw ook vrijheid vinden; we hoeven niet allemaal rond dezelfde zon te draaien,’ zegt ze in de brochure. ‘Verschillende vormen van weten mogen naast elkaar bestaan.’

Die meerstemmigheid stond expliciet centraal bij de totstandkoming van het parcours. Meer dan zeventig wetenschappers gingen in gesprek met dichters en beeldend kunstenaars, over wat de brochure beschrijft als ‘maatschappelijke uitdagingen die samen de intellectuele agenda van de universiteit vormgeven’. Alle faculteiten kregen de vraag wat hen bezighoudt, waaruit zeven thema’s groeiden met evenveel onderzoeksgroepen. ‘Ik merkte dat er aan de kant van de wetenschap hoge maatschappelijke verwachtingen tegenover de kunstenaar zijn, en andersom geldt dat net zo’, vult Heidi Ballet aan, curator van de tentoonstelling naast professor Stéphane Symons en dichter Maud Vanhauwaert. ‘De titel, And So, Change Comes in Waves, is ook gekozen vanuit het idee dat de impact van wetenschap op de maatschappij niet lineair is. Universiteiten leven van en in de maatschappij, maar hun impact is afhankelijk van diezelfde maatschappij. Kunstenaars en wetenschappers maken iets met de beste bedoelingen, maar hoe hun werk wordt ontvangen, blijft onvoorspelbaar.’

Uit deze gesprekken groeiden acht kunstwerken met elk een gedicht. Voor de bezoeker is die structuur niet altijd meteen zichtbaar, maar fungeert als stevige inhoudelijke ruggengraat. In het thema Down To Earth plaatst Ugo Rondinone een constructie van geërodeerde rotsblokken als menselijk monument voor het raam van wat nu de rechtenfaculteit is. Hoog en bijna als een altaarstuk straalt het een mythische sfeer uit en reflecteert het op de kwetsbare relatie tussen mens en natuur. Poetics of Not Knowing is een thema; misschien nog indringender is Knowledge Owned & Owed, over de toe-eigening van kennis, de afhankelijkheid van commerciële belangen en de macht die schuilt in wie kennis bezit, terwijl andere vormen van weten langzaam verdwijnen.

Kibawa’s Little Boy (2025) van Sammy Baloji verbindt Congolees uranium met de atoombom en de rol van Belgische instellingen zoals KU Leuven en haar zusteruniversiteit Lovanium, opgericht in 1954 in wat vandaag Kinshasa is. Als onderdeel van zijn zoektocht naar de verderzetting van koloniale machtsstructuren toont de sculptuur een gespleten uraniumkristal en een Mayombe-beeld, dat symbool staat voor de roof van cultureel erfgoed en de eenzijdige koloniale blik van missionarissen en wetenschappers.

Het werk vormt een vervolg op The Long Hand (2023), dat Baloji voor de Antwerpse Scheldekaaien maakte, eeuwenlang het vertrek- en aankomstpunt voor de koloniale handel van België. Kibawa’s Little Boy lijkt een volgende halte; beide werken tonen hoe lokale infrastructuur en welvaart verweven zijn met de uitbuiting van koloniale gebieden.

Kibawa’s Little Boy staat aan het begin van de route, in het Arenbergpark. Generaties lang was dit domein in handen van adellijke families, tot de universiteit er in 1921 een campus bouwde, geïnspireerd door het Amerikaanse model. Het park ligt zo’n twee kilometer buiten het centrum van Leuven. Onderweg passeer je tal van kunstwerken die afgelopen decennia al werden geplaatst.

De tuin van de letterenfaculteit is een klein beeldenpark, ontworpen door Jacques Wirtz, met onder meer een verrassend werk van Eugène Dodeigne. Iets verder staat Totem van Jan Fabre, in 2004 door de KU Leuven geschonken aan de stad als ‘ode aan de schoonheid, de wetenschap, de kennis’ en jarenlang het vlaggenschipkunstwerk van de universiteit. Kort na Fabres veroordeling wegens grensoverschrijdend gedrag klonk de roep om het werk te verwijderen. Dat net ervoor een reportage werd uitgebracht over machtsmisbruik aan Belgische universiteiten, gaf die oproep een nadrukkelijke lading. Maar het beeld staat er nog.

And So, Change Comes in Waves toont ook hoe het Leuvense architectuurlandschap zich door de eeuwen heen heeft gevormd, van indrukwekkende middeleeuwse gebouwen tot postmoderne toevoegingen, vaak ontstaan uit noodzaak, maar nu functionerend als pastiches van het origineel. ‘Golven worden opgebouwd aan de hand van golven die er reeds zijn’, zegt Ballet over de titel. ‘Aan land veroorzaken ze soms een groot effect, en soms is het effect kleiner.’ Het lijkt net zo goed van toepassing op de stedelijke en universitaire architectuur.

Interessant is hoe sommige sculpturen subtiel reageren op die omgeving: Berlinde De Bruyckere plaatst Arcangelo IV (2024-2025), een bronzen aartsengel, in een laatgotisch college dat werd opgericht om minder gegoede studenten onderdak te bieden. De empathie die haar werk uitstraalt, een lichaam dat lijden en hoop verenigt, zit vervat in haar architecturale omgeving. ‘Gelukkig zijn er engelen. Ik zie ze overal deze dagen’, zei De Bruyckere in 2021 in een interview met Metropolis M. De tijden zijn veranderd, de toen overweldigende bewondering voor zorgpersoneel is naar de achtergrond verdwenen. Misschien is deze sculptuur nu vooral een boodschapper van menselijke kwetsbaarheid.

Een kleine omweg waard is het studentenrestaurant Alma 3, een schitterend modernistisch gebouw uit glas en beton, gebouwd door hoogleraren Paul Felix en Georges Pepermans in 1966. Het is gelegen op de Arenbergcampus, vlakbij Kibawa’s Little Boy. Net aangekondigd: het uitgediende restaurant, waarin ook een theaterzaal gevestigd is, wordt in 2028 ontruimd. Wat ermee zal gebeuren, is nog onduidelijk.

Terug in het hart van Leuven verwelkomen spandoeken de voorbijganger met de slogan ‘Kennis kent geen einde – 600 jaar KU Leuven’. In een rustig zijstraatje hangt het raam van een huis vol protestaffiches, met daaronder de woorden van het Gentse collectief hx & xp: ‘Wees niet bang van wat je niet kent’. Misschien is dat wel de kern van het hele parcours: de afwezigheid die kunstenaars tastbaar maken en leren luisteren naar wat we nog niet weten.