Een revolutie van beweging – Drama 1882 van Wael Shawky in het Bonnefanten
De 45 minuten durende film, Drama 1882, van kunstenaar Wael Shawky, was het hoogtepunt van de 60e Biënnale van Venetië afgelopen jaar. Shawky, die het Egyptische paviljoen vertegenwoordigde, leverde lovende reacties van zowel kunstcritici als bezoekers op. Nu is de film te zien in het Bonnefanten in Maastricht, die initiatiefnemer was om het werk gezamenlijk met het Stedelijk Museum Amsterdam en Centraal Museum Utrecht aan te kopen. Kiki Mertens bekijkt de film waarin Shawky beweging creëert door middel van choreografie en muziek om de Urabi-revolutie opnieuw te vertellen.
Dat Wael Shawky van origine een schilder is, blijkt in zijn videowerken. Zijn gevoel voor compositie en kleur springen van het filmdoek af. Echter is het niet het visuele, maar de muziek die mij direct aanspreekt. De moderne pianoklanken in mineur met daarover Arabische zang is in de ene scene hoopgevend en in de andere spanning opwekkend. De verschillende elementen in de film Drama 1882 zijn niet van elkaar te onderscheiden: de muziek zit in de bewegingen en de tekst in de posities van de acteurs. Elke component draagt bij aan het geheel vol met emoties.
In zijn werk onderzoekt Shawky het koloniale verleden van Egypte, niet om de geschiedenis weer te geven, maar om het heden beter te kunnen begrijpen. De film toont de nationalistische Urabi-revolutie, waarin het leger onder leiding van Ahmed Urabi in verzet kwam tegen de Britse en Franse overheersing en koloniale controle van Egypte. De opstand werd in 1882 neergeslagen waarop een Britse bezetting van 70 jaar volgde. Met de titel Drama 1882 verwijst Shawky niet alleen naar het drama dat zich dat jaar afspeelde, maar ook naar de kunstvorm die hij hanteert. Middels een opera brengt hij het beladen thema toegankelijk, haast amusant over aan het publiek.
De film bestaat uit acht scènes, die net als in het theater afspelen op een podium met decor. Door middel van close-ups worden de verschillende situaties op het toneel uitgelicht. Dialogen worden opgevolgd door monologen en worden zingend door een koor afgesloten. Alle losse situaties op het podium blijven met elkaar verbonden door de muziek en de bewegingen van de acteurs. Ritmisch bewegen ze heen en weer, naar elkaar toe en van elkaar af lopend, hun lichaam draaiend van links naar rechts. Het werkt hypnotiserend op het ritme van de muziek.
De emotie zit ook voornamelijk in dit samenspel van beweging, muziek en zang. Wanneer een gevecht uitbreekt tussen de Egyptenaren en de foreigners – personen die door hun kostuums te duiden zijn als Britten – zit de spanning niet zozeer in de mensen die vechten, maar in de dansers die aan de zijkant groots samen bewegen. Bewegingen van angst en verdriet: voorovergebogen en met de schouders schuddend. Tegelijkertijd maken deze dansers geluid door hun handen tegen hun lichamen te slaan, wat het geluid vormt van de stokken en messen die tegen elkaar aanslaan in het gevecht.
Het werkt hypnotiserend op het ritme van de muziek
In deze 45 minuten legt Shawky het moment vast waarin een land wordt overgenomen door de ‘vreemdeling.’ Met de opstand van Urabi tegen de Kedive, tot de verovering van het Suez Kanaal, naar uiteindelijk het moment waar Urabi Egypte verlaat, wordt geen simpel historisch verhaal verteld, maar voelbaar gemaakt wat kolonisatie inhoudt. De tragiek wordt extra aangedikt door de poëtische teksten die in het Arabisch worden gezongen: ‘And the field echoed with their loud shrieks, oh mother wish me blissfullness and victory.’ Deze historische hervertelling verwijst niet enkel naar het verleden, maar maakt door Shawky’s kritische blik ook een sprong naar hedendaagse situaties.
Shawky noemt zijn werk geen film, maar een bewegend schilderij. We zien een golvende zee, flikkerende lampjes en acteurs die ritmisch en in slowmotion bewegen. Het decor is al een kunstwerk op zich. Een niet in perspectief kloppende tafel maakt de bewegingen van de acteurs op en om de tafel heen des te opvallender. Dit soort elementen maken de operafilm een geheel van de verschillende kunstvormen, waarin dans, beeld, performance en muziek samen een schilderachtig verhaal realiseren. Mede door de hypnotiserende werking blijf je van begin tot eind gefascineerd en vraagt de film zelfs om een tweede keer bekeken te worden om alle details te kunnen zien en begrijpen. Want het is lastig om niet weg te dromen bij al het waarneembare genoegen op Shawky’s ritmische en overweldigende toneel.
Drama 1882 is nog t/m 30 maart 2025 te zien bij het Bonnefanten in Maastricht
Kiki Mertens
schrijft over kunst en filosofie
